Tổng hợp các bài thuốc, cây thuốc đông y trị tiểu đêm, tiểu nhiều lần

Đông y trị tiểu đêm theo một hệ quy chiếu riêng. Trước khi nghĩ đến thuốc Đông y như bài thuốc hay vị thuốc, người bệnh cần hiểu cách y học cổ truyền tiếp cận.

Theo cách hiểu thông thường, một người có thể ngủ xuyên đêm hoặc chỉ thức dậy 1 lần để đi tiểu; khi số lần đi tiểu ban đêm tăng từ 2 lần trở lên và lặp lại nhiều ngày, đây là dấu hiệu không nên xem nhẹ. Ngoài số lần đi tiểu, người bệnh cần chú ý lượng nước tiểu mỗi lần, cảm giác buồn tiểu, chất lượng giấc ngủ và các dấu hiệu đi kèm.

Ở góc nhìn y học cổ truyền, tiểu đêm cần được đặt trong hệ quy chiếu tạng phủ và cơ địa. Hiểu đúng điểm này mới tránh dùng thuốc theo cảm tính, đồng thời biết khi nào cần kiểm tra nguyên nhân bằng y khoa hiện đại.

1. Đôi nét về tình trạng tiểu đêm, tiểu nhiều theo góc nhìn Đông Y

Tiểu đêm trong Đông y thường liên quan đến Thận khí hư, Thận dương hư hoặc sự mất điều hòa giữa Thận, Bàng quang, Tỳ và Phế trong quá trình chuyển hóa thủy dịch. Trong đó, tạng Thận thường được xét trước vì giữ vai trò quan trọng trong điều tiết và bài xuất thủy dịch.

Thận là một trong năm tạng của cơ thể, có hai chức năng liên quan trực tiếp đến tiểu tiện:

• Chủ thủy: Điều tiết và trao đổi thủy dịch trong cơ thể.
• Chủ nhị âm: Liên quan đến hai đường bài xuất phía dưới, trong đó có đường tiểu.

Tuy vậy, quá trình này không chỉ nằm ở Thận. Bàng quang giữ vai trò chứa, bài xuất nước tiểu; hoạt động đó vẫn phụ thuộc vào khí hóa của Thận. Tỳ tham gia vận hóa thủy thấp, còn Phế giúp điều phối đường đi của thủy dịch trong cơ thể.

Vì vậy, đi tiểu nhiều lần trong đêm phản ánh sự mất cân bằng âm dương và thủy dịch bên trong cơ thể, thường gặp hơn ở người lớn tuổi hoặc người có thói quen sinh hoạt thiếu ổn định.

Nếu xét theo nhóm biểu hiện, Thận khí hư hoặc Thận dương hư thường biểu hiện: nước tiểu trong, tiểu không tự chủ, đau lưng, mỏi gối, ù tai, tay chân lạnh, tóc khô rụng hoặc suy giảm sinh lực. Ngược lại, triệu trứng đi kèm như: tiểu buốt, tiểu rắt, nóng niệu đạo, bàng quang căng tức, tiểu ít, tiểu ra mủ hoặc ra máu,  bạn nên nghĩ đến các rối loạn đường tiết niệu khác.

Đây là nhóm không nên tự xử lý theo hướng “bổ thận” hoặc dùng thuốc theo kinh nghiệm. Bạn nên gặp bác sĩ, nhất là khi triệu chứng kéo dài gây mất ngủ, suy nhược; khó tiểu dù rất buồn tiểu; tiểu không tự chủ; căng tức vùng bụng dưới; nước tiểu có máu, đục hoặc đổi màu; đau vùng thắt lưng, đau một bên lưng; sốt, ớn lạnh, sụt cân, buồn nôn, nôn mửa hoặc cảm giác khát nước tăng bất thường.

Khi nhắc đến cây thuốc Nam, vị thuốc Đông y trị tiểu đêm, cần phân biệt rõ vị thuốc, bài thuốc và sản phẩm thảo dược hỗ trợ. Vị thuốc là từng dược liệu riêng lẻ. Bài thuốc là công thức phối hợp nhiều vị theo nguyên tắc quân – thần – tá – sứ. Sản phẩm thảo dược hỗ trợ là công thức được bào chế theo tiêu chuẩn và mục đích sử dụng riêng.

2. Các cây thuốc trong Đông Y trị tiểu đêm, nhiều lần trong ngày

2.1. Đỗ trọng

Đỗ trọng (tên khoa học Cortex Eucommiae) là phần vỏ thân đã phơi hoặc sấy khô của cây Đỗ trọng (Eucommia ulmoides Oliv.) thuộc họ Đỗ trọng (Eucommiaceae).

• Tính vị: Vị ngọt, tính ấm.
• Quy kinh: can, thận. 
• Công năng: giúp bổ can thận, mạnh gân cốt, hạ áp, an thai. 
• Chủ trị: Đỗ trọng được dùng trong các trường hợp can thận bất túc, đau nhức xương khớp, mỏi lưng gối, gân cốt vô lực, tăng huyết áp, di tinh, liệt dương, lưu thai chóng mặt, động thai ra máu, hoa mắt chóng mặt, tiểu về đêm nhiều lần.

2.2. Cẩu tích

Cẩu tích (tên khoa học Rhizoma Cibotii Culi) là phần thân rễ đã được loại bỏ lông và phơi hoặc sấy khô của cây Cẩu tích [Cibotium barometz (L.) J. Sm.], thuộc họ Cẩu tích (Dicksoniaceae).

• Tính vị: Vị ngọt, đắng, tính ấm.
• Quy kinh: can, thận. 
• Công năng: giúp bổ can thận, mạnh gân cốt và trừ phong thấp. 
• Chủ trị: Cẩu tích được dùng trong các trường hợp bị phong hàn thấp, nhức mỏi tay chân, đau dây thần kinh tọa, đau lưng, đi tiểu nhiều.

2.3. Phá cố chỉ

Phá cố chỉ (tên khoa học Fructus Psoraleae corylifoliae) là quả chín đã phơi hay sấy khô từ Bồ cốt chỉ (Psoralea corylifolia L.) thuộc họ Đậu (Fabaceae).

• Tính vị: Vị cay, đắng, tính ấm.
• Quy kinh: thận, tỳ và tâm bào. 
• Công năng: giúp chỉ tả, bổ mệnh môn hỏa. 
• Chủ trị: Phá cố chỉ được dùng trong các trường hợp di tinh, liệt dương, tiểu dầm, tiểu về đêm, tiểu nhiều, niệu tân, ngũ canh tả, thắt lưng đầu gối đau có cảm giác lạnh, dùng ngoài chữa bạch biến, hói trán.

2.4. Cốt toái bổ

Cốt toái bổ (tên khoa học Rhizoma Drynariae) là phần thân rễ được phơi hoặc sấy khô từ Cốt toái bổ [Drynaria fortunei (Kunze ex Mett.) J.Sm., hoặc Drynaria bonii H. Christ] thuộc họ Dương xỉ (Polypodiaceae).

• Tính vị: Vị đắng, tính ấm.
• Quy kinh: can, thận. 
• Công năng: giúp bổ thận, chỉ thống, làm liền xương. 
• Chủ trị: Cốt toái bổ dùng trong trường hợp bị thận hư, Đau thắt lưng, tai điếc, tai ù, răng lung lay, bong gân, đau do sang chấn, gãy xương, dùng ngoài chữa hói, lang ben. 

2.5. Ích trí nhân

Ích trí nhân (tên khoa học Fructus Alpiniae oxyphyllae) là quả chín đã phơi hoặc sấy khô của cây Ích trí (Alpinia oxyphylla Miq) thuộc họ Gừng (Zingiberaceae).

• Tính vị: Vị cay, tính ấm.
• Quy kinh: tỳ, thận.
• Công năng: giúp ôn tỳ chỉ tả, ôn thận cố tinh. 
• Chủ trị: Ích trí nhân dùng cho người bị tỳ hàn gây đau bụng hàn, tiết tả, tiết nhiều nước bọt, đi tiểu vặt, thận hàn gây tiểu dầm, tiểu vào ban đêm, cặn hơi trắng nước tiểu do thận dương hư, di tinh.

Vị thuốc Ích trí nhân dùng cho người đi tiểu vặt, đái dầm do thận hàn,…

2.6. Khiếm thực

Khiếm thực (tên khoa học Semen Euryales) là hạt của quá chín được phơi hoặc sấy khô của cây Khiếm thực (Einyales ferox Salisb.) thuộc họ Súng (Nymphaeaceae). 

• Tính vị: Vị ngọt chát, tính bình.
• Quy kinh: tỳ, thận.
• Công năng: giúp ích thận, kiện tỳ, cố tinh, trừ thấp nhiệt, ngừng đới hạ, chỉ tả. 
• Chủ trị: Khiếm thực dùng cho người bị tiểu về đêm, mộng tinh, hoạt tinh, di tinh, bạch trọc, di niệu, đới hạ, tiêu chảy lâu ngày, tỳ hư. 

2.7. Kim anh

Kim anh (Fructus Rosae laevigatae) là quả Kim anh (Rosa laevigata Michx.) thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) già được phơi hoặc sấy khô.

• Tính vị: Vị chua, ngọt, mặn, tính bình.
• Quy kinh: Thận, phế, bàng quang.
• Công năng: giúp cố tinh sáp niệu, chỉ tả, sáp trường. 
• Chủ trị: Kim anh dùng cho các trường hợp: di tinh, di niệu, hoạt tinh, niệu tần (tiểu nhiều lần), rong huyết, băng kinh, lỵ lâu ngày, tiêu chảy. 

2.8. Xa tiền tử

Xa tiền tử (Semen Plantaginis) là hạt cây Mã đề (Plantago major L.) thuộc họ Mã đề (Plantaginaceae).  đã phơi hoặc sấy khô

• Tính vị: Vị ngọt, tính mát.
• Quy kinh: can, phế, thận, tiểu trường, bàng quang.
• Công năng: giúp thanh thấp nhiệt, chỉ ho, trừ đờm, thông lâm, lợi tiểu, chỉ  huyết. 
• Chủ trị: Xa tiền tử dùng cho người bị ho nhiều đờm, viêm thận, bàng quang, viêm phế quản, sỏi tiết niệu, chảy máu cam, tiểu tiện ra máu.

Ngoài những cây thuốc đã được liệt kê, theo Đông y, tiểu đêm, tiểu nhiều còn có thể sử dụng nhiều cây thuốc nam khác. Dưới đây là một số vị thuốc khác mà bạn có thể tham khảo: Câu kỷ tử, Ba kích, Nhọ nồi, Kim tiền thảo, Râu ngô, Rau má, Sơn thù du, Dâm dương hoắc, Thục địa, Hà thủ ô,…  Tìm hiểu thêm trong bài viết Top 9 cây thuốc nam bổ thận.

3. Các bài thuốc Đông y trị tiểu đêm, tiểu nhiều lần do thận yếu

3.1. Bài thuốc Thận Khí Hoàn do thận dương bất túc

Công dụng:  Ôn bổ thận dương giúp khôi phục chính khí, thận khí tự kiện thang.

Chủ trị: Tiểu tiện nhiều lần, tiểu không thông, có khi đi nhỏ giọt, mỏi lưng, sưng đau vùng gối, tay chân lạnh.

Thành phần: 800g Can địa hoàng, 400g Sơn thù du, 400g Sơn dược, 300g Phục Linh, 300g Trạch tả, 100g Mẫu đơn bì, 100g Hắc phụ tử, 100g Ngưu tất, 100g Xa tiền tử, 100g Quế chi.

Cách dùng: Ngoài trừ Can địa hoàng, các vị thuốc còn lại đem sao giòn, tán mạt; Can địa hoàng được chưng nghiền tinh rồi trộn cùng bột thuốc mật hoàn viên. Mỗi ngày dùng 60g chia làm 3 lần, uống cùng rượu hoặc nước muối nhạt.

3.2. Bài thuốc Lục Vị Địa Hoàng Hoàn (Lục Vị Hoàn) do thận âm bất túc

Công dụng: Tư âm bổ can thận

Chủ trị: Chữa các chứng thận âm bất túc, lưng đau gối mỏi, đầu váng chóng mặt, tai ù, ra mồ hôi trộm, di tinh. Trẻ em bị thóp lâu lành hoặc hư hỏa bốc lên dẫn đến cốt chưng triều nhiệt, lòng bàn tay, bàn chân nóng; hư hỏa gây ra đau răng, họng khô, lưỡi đỏ, mạch tế sác; đái tháo đường.

Thành phần: 8 lạng Thục địa hoàng, 4 lạng Sơn dược, 4 lạng Sơn thù, 3 lạng Trạch tả, 3 lạng Phục linh, 3 lạng Đan bì.

Cách dùng: Các vị thuốc (trừ Thục địa) đem sao giòn tán mịn; Thục địa nghiền tinh và mật chưng trộn đều với bột thuốc rồi hoàn viên. Uống 8 – 12g mỗi lần và dùng ngày 2 – 3 lần với nước sôi nguội hoặc cho một ít muối.

Lưu ý: Kiêng kỵ với người tỳ vị hư yếu, đại tiện lỏng; người chân âm vượng – béo trắng; người bị chứng đàm trệ gây suyễn nghịch.

Nguồn

3.3. Bài thuốc Thập Toàn Đại Bổ (Thập Bổ Hoàn)

Công dung: Bổ ngũ tạng, hành doanh vệ, ích tinh tủy, tiến ẩm thực

Chủ trị: Trị chân khí hư tổn, hạ tiêu bị tổn thương, kiệt quệ, vùng bụng và rốn cứng đau, lưng đau, chân đau, vong huyết, mồ hôi trộm, di tinh, tiết tinh, bạch trọc, tiểu về đêm, tiểu nhiều, liệt dương.

Thành phần: 30g Phụ tử, 30g Ngũ vị tử, 15g Thục địa, 15g Lộc nhung, 15g Sơn thù du, 15g Sơn dược, 15g Quế nhục, 15g Trạch tả, 15g Đan bì, 15g Phục linh.

Cách dùng: Các vị thuốc tán bột mịn rồi trộn với mật hoàn thành viên; mỗi lần lấy 8g và ngày uống 2 lần, chiêu thuốc bằng nước muối nhạt. Bài thuốc này cũng có thể được giảm liều lượng rồi đem sắc uống.

3.4. Bài thuốc Ích Trí Hoàn do tỳ và thận có hư nhiệt

Công dụng: Trị tỳ và thận có hư nhiệt

Chủ trị: Tỳ hàn tiêu chảy, đau bụng, nôn mửa, miệng nhiều bọt dãi, đầy hơi, tiểu nhiều ban ngày hoặc về đêm, đái dầm, tiểu đục, di tinh.

Thành phần: 60g Ích trí nhân, 60g Phục linh, 60g Phục thần.

Cách dùng: Các vị thuốc trên được đem tán thành bột mịn, ngày uống 16g chia làm 2 lần cùng nước ấm.

3.5. Các bài thuốc khác

Ngoài những bài thuốc phổ biến đã đề cập, nhiều bài thuốc Đông y khác cũng hiệu quả trong việc điều trị tiểu đêm, tiểu nhiều. Dưới đây là một số bài thuốc khác mà bạn có thể tham khảo:

• Bài thuốc Bát Vị Địa Hoàng Hoàn trị tiểu nhiều do thận dương hư yếu, loại bỏ các triệu chứng đau lưng, mỏi gối, nửa người dưới lạnh, tiểu tiện nhiều lần, hoặc bệnh tiểu són, và các chứng hoạt tinh, di niệu tự khỏi. 
• Bài thuốc Kim Quỹ Thận Khí Hoàn dùng ôn bổ thận dương, chữa các hiện tượng thận dương hư suy như tiêu khát, ho đờm, đi tả lâu ngày, thủy thũng.

4. Lưu ý khi điều trị tiểu đêm, tiểu nhiều lần với Đông y

• Sử dụng thuốc đúng thể bệnh, nên tham khảo ý kiến của bác sĩ Đông y trước khi sử dụng các bài thuốc trên.
• Chú ý liều lượng và cách dùng, không tự ý điều chỉnh khi chưa có chỉ dẫn từ bác sĩ.
• Theo dõi tình trạng sức khỏe người bệnh khi sử dụng thuốc và ngừng ngay nếu có phản ứng bất thường.
• Thời gian điều trị thường kéo dài và ở mỗi thời điểm, dược liệu và liều lượng sẽ có sự cân chỉnh để phù hợp với tiến triển của bệnh. Vì vậy, bạn cần tái khám đúng hẹn để đạt được hiệu quả điều trị tốt nhất.
• Nên chọn dược liệu, thuốc hoặc sản phẩm thảo dược có nguồn gốc rõ ràng, chất lượng đạt chuẩn.
• Không tự ý kết hợp các phương pháp Đông y và Tây y, mà cần tham khảo hướng dẫn của bác sĩ.

Đối với thuốc bổ thận trị tiểu đêm, cần hiểu đúng trước khi dùng. “Bổ thận” trong Đông y chỉ phù hợp khi biểu hiện nghiêng về Thận khí hư, Thận dương hư hoặc Thận âm hư.

5. Nâng cao hiệu quả giảm tiểu đêm với Đông y

Ngoài việc sử dụng các bài thuốc Đông y để trị tiểu nhiều lần trong ngày và ban đêm, việc kết hợp với các biện pháp hỗ trợ khác có thể giúp cải thiện hiệu quả điều trị và giảm bớt triệu chứng. Dưới đây là một số biện pháp đơn giản, dễ thực hiện mà bạn có thể áp dụng hàng ngày.

Ngoài các điều chỉnh trong sinh hoạt, người bệnh có thể cân nhắc thêm một số phương pháp hỗ trợ như xoa bóp vùng thắt lưng, bấm huyệt hoặc châm cứu. Xoa bóp nhẹ vùng thắt lưng vào buổi tối giúp thư giãn cơ, giảm căng cứng và tạo cảm giác dễ chịu trước khi ngủ, không nên hiểu là phương pháp tác động trực tiếp để “chữa” tiểu đêm.

Với bấm huyệt hay châm cứu, đây là nhóm phương pháp tác động vào huyệt vị nhằm hỗ trợ điều hòa khí huyết theo góc nhìn Đông y. Cách này chỉ nên thực hiện bởi thầy thuốc, bác sĩ hoặc kỹ thuật viên có chuyên môn, nhất là với người lớn tuổi, người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị khác.

6 . Tổng kết

Với Đông y, tiểu đêm thường được đặt trong mối liên hệ với tạng Thận, Bàng quang và nền cơ địa của từng người. Vì vậy, tên vị thuốc hay bài thuốc chỉ là một phần. Điều cần giữ là dùng theo đúng hướng, theo dõi phản ứng trong quá trình sử dụng và biết khi nào cần kiểm tra nguyên nhân. Nếu người bệnh đi tiểu vào ban đêm kéo dài gây mất ngủ, kèm tiểu buốt, tiểu ra máu, đau vùng thắt lưng, đau hông lưng hoặc triệu chứng ngày càng nặng, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa Tiết niệu để được đánh giá cụ thể.

Với người cần một sản phẩm thảo dược hỗ trợ theo hướng bổ thận, TPBVSK Bổ Thận Bình Đông có thể là lựa chọn tham khảo. Sản phẩm kết hợp các thành phần như Độc hoạt, Đỗ trọng, Phá cố chỉ, Cẩu tích, Ngưu tất, Thục địa, Thỏ ty tử và Đương quy; hỗ trợ giảm tiểu đêm, tiểu nhiều lần, đau lưng, mỏi gối, tiểu rát hoặc tiểu không tự chủ do thận kém.

Với sứ mệnh hỗ trợ bảo vệ tối ưu cho sức khỏe cộng đồng, Dược Bình Đông đã mang đến cho người tiêu dùng nhiều sản phẩm thảo dược với chất lượng vượt trội. Để tìm hiểu thông tin, quý khách hàng có thể liên hệ ngay qua hotline (028)39 808 808 để được dược sĩ có chuyên môn tư vấn, hỗ trợ sức khỏe hiệu quả nhé!

Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

7. Câu hỏi thường gặp