Viêm phế quản khó thở: Dấu hiệu cấp cứu và cách xử trí

Tiếng ho sù sụ kéo dài, ngực nặng và nhịp hít thở ngắn thường khiến nhiều người bối rối, lo lắng, nhất là khi không biết mức độ nào cần đi khám Ở tuổi trung niên hoặc cao tuổi, khó thở có thể rõ hơn khi thời tiết thay đổi, nhất là lúc trở trời hoặc gió mùa về, đôi khi kèm tiếng khò khè.

Cảm giác ngộp thở hay thiếu hơi còn gặp trong nhiều nguyên nhân khác, nên chỉ dựa vào một triệu chứng thì chưa đủ để quy cho viêm phế quản. Bạn có thể xem thêm Nguyên nhân gây khó thở để nhận diện các hướng cần phân biệt trước khi lựa chọn cách xử trí. ^[3]

Mỗi lần triệu chứng xuất hiện có thể có mức độ khác nhau. Khi khó thở trở nên nặng, nguy cơ suy hô hấp tăng và cần được xử trí kịp thời. Phần dưới sẽ giúp bạn nhận biết mức độ cần lưu ý và cách xử trí phù hợp trong giai đoạn đầu.

1. Tại sao viêm phế quản lại khó thở và có dấu hiệu gì?

Khi niêm mạc phế quản bị viêm và sưng, lòng đường thở sẽ hẹp lại. ^[1] Đồng thời, cơ trơn quanh phế quản co thắt và đờm đặc tích tụ bên trong càng làm khoảng trống để không khí đi qua bị thu hẹp. Vì vậy, không khí ra vào phổi khó khăn hơn, khiến người bệnh cảm thấy hụt hơi, nặng ngực hoặc khó thở, nhất là khi triệu chứng tăng về đêm, sáng sớm hoặc sau khi thời tiết chuyển lạnh.

Mức độ thiếu hơi thường nặng hơn ở người có bệnh phổi mạn tính, hen suyễn hoặc hút thuốc lá nhiều năm. Viêm phế quản cấp thường diễn ra trong thời gian ngắn, còn thể mạn tính thường liên quan đến COPD. Cơn hụt hơi ở người đã có bệnh phổi mạn tính cần được đánh giá cùng bệnh nền. ^[7]

Một số người chỉ nhận ra sự khó thở lúc nằm xuống, khi tiếng khò khè rõ dần sau từng tràng ho. Các dấu hiệu đi kèm thường gồm:

• Hơi hít vào ngắn, vùng ngực nặng hoặc bó chặt.
• Nhịp thở nhanh, nông; phải gắng sức mới lấy đủ luồng khí.
• Tiếng khò khè và tiếng rít vọng từ sâu trong ngực.
• Ho thành từng tràng, khạc đờm đặc màu trắng đục, vàng hay xanh.

Màu đờm chỉ là một chi tiết cần theo dõi, chưa đủ để tự xác định mức độ nặng.

Do niêm mạc phế quản đang nhạy cảm, cảm giác thiếu hơi thường trở nên rõ rệt hơn ngay khi hít phải khói bụi hoặc không khí lạnh. Ở một số trường hợp khác, khó thở tiến triển nặng dần do đờm tích tụ cản trở đường thở.

Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người hút thuốc lâu năm, người có bệnh nền hay suy giảm miễn dịch nên được đánh giá sớm nếu nhịp thở thay đổi. ^[2]

Một số người cao tuổi thường gọi cảm giác khó chịu sau khi gặp gió lạnh là “trúng gió độc” hay “nhiễm phong hàn” và xử lý bằng cách cạo gió, đóng kín cửa. Tuy nhiên, phòng kín bí bách càng làm tăng cảm giác ngột ngạt. Cạo gió không thể thay thế đánh giá y khoa; thay vào đó, màu môi, mức độ gắng sức khi thở và sự tỉnh táo mới là các căn cứ quan trọng để xử trí tiếp theo.

2. Các dấu hiệu cấp cứu khi khó thở đột ngột hoặc tăng nặng

Khó thở xuất hiện đột ngột hoặc tăng nhanh cần được xử trí ngay. Gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất ngay khi xuất hiện một dấu hiệu sau: ^[3]

• Môi, lưỡi, đầu ngón tay, ngón chân tím tái.
• Vùng hõm ức, khoảng giữa các xương sườn hay dưới cổ bị rút lõm theo từng nhịp hít vào.
• Lơ mơ, lú lẫn, vã mồ hôi lạnh, có dấu hiệu ngất.
• Không thể nói trọn một câu ngắn, phải dừng giữa chừng để lấy hơi.

Chỉ cần một dấu hiệu đã đủ để gọi 115. Không nên chờ đến lúc chúng xuất hiện đồng thời. ^[3]

Mẹo quan sát nhanh: Quan sát phần hõm ức ngay dưới yết hầu cùng vùng tiếp giáp giữa xương sườn cuối với bụng. Da bị hút sâu vào trong theo mỗi nhịp hít cho thấy các cơ hô hấp đang phải gắng sức nhiều. Không nên tiếp tục chờ để theo dõi thêm. ^[3]

Đau tức ngực hay ngộp thở khởi phát sau khi ăn dễ bị quy cho đầy hơi, trào ngược, nhưng thời điểm xuất hiện chưa đủ xác định nguyên nhân. Nếu đi kèm tim đập nhanh, vã mồ hôi, choáng hay ngất, cần cấp cứu ngay. ^[3]

Trong lúc chờ nhân viên y tế, nếu người bệnh còn tỉnh và tự ngồi được, hãy giúp họ ngồi thẳng, hơi nghiêng về trước, thả lỏng vai, tì nhẹ hai tay lên đùi. Tránh ép họ nằm xuống nếu tư thế ấy khiến họ khó thở hơn. ^[4]

3. Hướng dẫn xử trí khó thở và chăm sóc khi viêm phế quản

Những hướng dẫn dưới đây chỉ phù hợp khi người bệnh còn tỉnh, nói được thành câu và chưa có dấu hiệu cấp cứu.

Khi bắt đầu hụt hơi, càng cố hít thật sâu vì có thể nhịp hô hấp nhanh hơn, cảm giác căng thẳng cũng tăng theo. Thả lỏng vai, giữ nhịp thở chậm và đều trong khả năng. ^[4]

Di chuyển đến nơi yên tĩnh, ít bụi, tránh khói thuốc, khói nhang. Chỉ mở cửa sổ nếu không khí bên ngoài sạch; tránh để quạt hoặc điều hòa thổi gió lạnh trực tiếp vào mặt, ngực. ^[5] Máy tạo ẩm cần được vệ sinh thường xuyên, duy trì độ ẩm phòng khoảng 40-50%. ^[5]

Tiếp theo, hướng dẫn người bệnh ngồi thẳng, hơi cúi về phía trước và tì hai tay lên đùi để có điểm tựa và dễ thở hơn, đặc biệt là ở người mắc COPD. Nếu cơn khó thở xuất hiện vào ban đêm, nhất là lúc đang nằm, cần kê cao phần đầu và vai nếu tư thế này giúp người bệnh dễ chịu hơn. Không nên cố nằm ngang khi tư thế đó khiến khó thở tăng lên. ^[4]

Trường hợp đã được bác sĩ hướng dẫn từ trước có thể sử dụng thuốc hít cắt cơn hoặc máy khí dung đúng loại, đúng liều. Tránh tự đổi thuốc, tăng số lần dùng hay dùng đơn của người khác. Nếu biểu hiện không giảm như những lần trước, xuất hiện sớm hơn hoặc phải dùng thuốc thường xuyên hơn, nên liên hệ cơ sở y tế.

Sau khi nhịp thở ổn định hơn, các cách sau giúp dễ chịu, khạc đờm thuận lợi hơn:

• Uống nước ấm: Chia thành từng ngụm nhỏ, uống rải rác trong ngày. ^[2]
• Xông mũi nhẹ, giữ nhịp thở đều: Nếu mũi họng khô rát, có thể dùng thiết bị xông hơi dành cho mũi theo đúng hướng dẫn hoặc ngồi trong phòng tắm có hơi ấm nhẹ. ^[9] Trong lúc xông, thả lỏng vai, hít vào vừa sức, không cố lấy hơi thật sâu. Tránh cúi sát mặt vào bát nước nóng rồi trùm khăn vì dễ gây bỏng; không dùng dầu tràm, khuynh diệp hay dầu cù là đậm đặc do dễ kích thích niêm mạc. ^{[6] [9]}
• Ho có kiểm soát, kết hợp vỗ rung: Ho theo cách đã được hướng dẫn, tránh cố liên tục. ^[8] Lúc vỗ rung, người hỗ trợ khum bàn tay, vỗ nhịp nhàng từ lưng dưới lên trên nhằm làm bong dịch nhầy bám trên thành phế quản; tránh cột sống, xương ức, vùng thận. ^[10]

Một số mẹo tại nhà: Gừng ấm hoặc một ít mật ong pha nước ấm giúp làm dịu cổ họng, giảm phản xạ ho do kích ứng. Những cách này không thay thế thuốc điều trị. Không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi. ^[2]

Viêm phế quản có tự khỏi không khi khó thở đã giảm?

Cơn khó thở dịu xuống là lúc người bệnh dễ chịu hơn, nhưng nguyên nhân chưa hẳn đã được xử lý. Thuốc vẫn cần dùng đúng chỉ định, đồng thời để ý diễn tiến trong những ngày tiếp theo. Nếu triệu chứng kéo dài, sớm quay lại hoặc nặng dần, nên tái khám thay vì chờ thêm. ^[2]

Về lâu dài, duy trì thể trạng tốt và chăm sóc hệ hô hấp đúng cách sẽ góp phần hạn chế nguy cơ triệu chứng tái diễn. Người bệnh nên ăn đủ chất, ưu tiên món ăn mềm ấm, tránh khói thuốc và bụi bẩn, giữ không gian sống thông thoáng, đồng thời duy trì vận động và tập thở cơ hoành đều đặn.

4. Những điều cần nhớ khi bị viêm phế quản kèm khó thở

Khó thở khi viêm phế quản có thể đi kèm ho, đờm, khò khè hoặc cảm giác nặng ngực. Tuy nhiên, mức độ khó thở ở mỗi người khác nhau và không phải trường hợp nào cũng có thể tự xử trí tại nhà.

Nếu người bệnh tím tái, khó thở dữ dội, lồng ngực bị rút lõm, lú lẫn, ngất hoặc không thể nói thành câu, cần gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay. ^[3]

Khi chưa có dấu hiệu cấp cứu, có thể dừng hoạt động, tránh khói bụi, chọn tư thế dễ thở và dùng thuốc theo đúng hướng dẫn đã được bác sĩ kê. Uống đủ nước, giữ ấm vừa phải và chăm sóc đường hô hấp có thể giúp giảm khó chịu, nhưng không thay thế việc điều trị nguyên nhân. ^[2]

Ho, đờm hoặc khó thở kéo dài, tái diễn hoặc nặng dần, người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân. ^[1]

Trong quá trình chăm sóc hô hấp lâu dài, bạn có thể tham khảo Thực phẩm bảo vệ sức khỏe Thiên Môn Bổ Phổi của Dược Bình Đông. Sản phẩm có công dụng hỗ trợ bổ phổi, hỗ trợ giảm ho, đau rát họng do viêm họng, viêm phế quản. ^[11]

Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.