Bị hen suyễn khó thở nên làm gì, khi nào cần cấp cứu?
Nội dung chính
Hen suyễn làm hẹp phế quản do viêm, co thắt và tăng tiết dịch nhầy, khiến người bệnh khó thở rõ hơn khi thở ra.
Thở chúm môi không thay thế thuốc cắt cơn trong kế hoạch của bác sĩ. Người bệnh cần dùng bình hít đúng hướng dẫn, còn gia đình phải gọi 115 ngay nếu người bệnh tím tái, lơ mơ hoặc không nói trọn câu.
Bài viết giúp bạn hiểu nội dung qua 5 phần: (1) Cơ chế khó thở và triệu chứng; (2) Dấu hiệu nguy hiểm và hỗ trợ khi chờ cấp cứu; (3) Xử trí cơn hen; (4) Kiểm soát hen lâu dài; (5) Tổng kết xử trí và hạn chế tái phát.
Câu hỏi liên quan bài viết
Người bị hen suyễn khó thở thường có những biểu hiện gì?
Khó thở do hen suyễn thường đi kèm tức ngực, thở khò khè hoặc ho khan, nhất là về đêm và sáng sớm. Các triệu chứng có thể xuất hiện khi vận động hoặc tiếp xúc với khói bụi, không khí lạnh và những tác nhân kích thích đường thở. Giữa các cơn hen, nhịp thở có thể trở lại bình thường nhưng biểu hiện vẫn có nguy cơ tái diễn.
Vì sao cơn hen thường gây khó thở rõ hơn khi thở ra?
Khó thở rõ hơn khi thở ra là đặc điểm thường gặp của hen suyễn do đường thở bị thu hẹp, khiến không khí khó thoát khỏi phổi. Phản ứng viêm làm niêm mạc phế quản phù nề, cơ trơn co thắt và tăng tiết dịch nhầy, cản trở luồng khí lưu thông. Người bệnh vì thế có thể nghe tiếng khò khè khi thở ra, kèm cảm giác căng tức ngực.
Những dấu hiệu nào cần gọi cấp cứu ngay?
Dấu hiệu cần cấp cứu gồm tím tái, không nói trọn câu, kiệt sức vì khó thở, lơ mơ hoặc ngất. Những biểu hiện này có thể cảnh báo cơn hen nghiêm trọng, khiến người bệnh không duy trì được nhịp thở bình thường. Gia đình cần gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện ngay, không chờ xuất hiện thêm triệu chứng khác.
Cần làm gì ngay khi cơn hen xuất hiện?
Cách xử trí ban đầu khi lên cơn hen là dừng vận động, tránh tác nhân kích thích và ngồi ở tư thế dễ thở. Người bệnh có thể ngồi thẳng hoặc hơi cúi về phía trước, hai tay tỳ lên đùi để giảm gắng sức. Nếu chưa có dấu hiệu nguy cấp, hãy dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch của bác sĩ và tìm trợ giúp y tế khi triệu chứng không thuyên giảm.
Nên dùng bình hít cắt cơn như thế nào?
Bình hít cắt cơn hen cần được sử dụng đúng loại thuốc, số nhát xịt và khoảng cách giữa các lần theo chỉ định của bác sĩ. Với bình xịt định liều, người bệnh nên dùng buồng đệm nếu đã được hướng dẫn để thuốc vào phổi thuận lợi hơn. Không tự ý xịt thêm liên tục, vượt số lần đã chỉ định hoặc sử dụng thuốc của người khác khi triệu chứng chưa giảm.
Trẻ lên cơn hen có những dấu hiệu nặng nào?
Dấu hiệu khó thở nặng ở trẻ gồm thở gắng sức, rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng hoặc đầu gật theo từng nhịp thở. Trẻ bỏ bú, không uống được, mềm nhũn hoặc phản ứng kém hơn thường ngày có thể đang đuối sức. Khi xuất hiện những biểu hiện nguy hiểm này, người chăm sóc cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay.
Khó thở về đêm tái diễn thì khi nào cần tái khám?
Khó thở về đêm tái diễn hoặc thường xuyên khiến người mắc hen thức giấc là dấu hiệu cần tái khám để đánh giá mức độ kiểm soát bệnh. Triệu chứng xuất hiện nhiều hơn có thể cho thấy phác đồ hiện tại chưa kiểm soát hen tốt. Bác sĩ sẽ kiểm tra cách sử dụng bình hít, đánh giá tình trạng hô hấp và điều chỉnh kế hoạch điều trị nếu cần.
Làm sao hạn chế các cơn hen tái phát?
Kiểm soát hen lâu dài đòi hỏi người bệnh tuân thủ thuốc kiểm soát theo phác đồ và chủ động tránh các tác nhân kích phát. Bên cạnh đó, duy trì vận động vừa sức khi hen ổn định, sử dụng bình hít đúng cách và theo dõi triệu chứng giúp quản lý bệnh tốt hơn. Tái khám định kỳ cũng giúp bác sĩ đánh giá mức độ kiểm soát và điều chỉnh điều trị khi cần thiết.
Mục lục bài viết (9 mục)
Đang đi bộ, leo cầu thang hoặc vận động, một số người bất chợt thấy đau tức ngực, hụt hơi, ho hoặc thở khò khè. Ở người mắc hen suyễn, biểu hiện này thường xuất hiện theo từng đợt, rõ hơn về đêm, sáng sớm hoặc lúc gắng sức, sau đó giảm dần khi cơn hen qua đi.
Giữa các đợt bùng phát, nhịp thở có thể trở lại bình thường. Tuy nhiên, nếu cơn hen chưa được kiểm soát tốt, cảm giác hụt hơi, tức ngực hoặc ho khan sẽ tái diễn thường xuyên hơn. Tìm hiểu thêm: Hen suyễn là gì?
Dù vậy, đừng vội quy mọi trường hợp khó thở đều do bệnh hen. Bài viết dưới đây sẽ giúp người đọc hiểu nguyên nhân, nhận ra dấu hiệu nguy hiểm và biết cách ứng phó phù hợp khi triệu chứng xuất hiện.
1. Cơ chế khó thở trong hen phế quản và dấu hiệu đi kèm
Viêm, co thắt và tăng tiết dịch nhầy làm lòng phế quản thu hẹp.
Hen phế quản gây khó thở chủ yếu do đường thở bị viêm mạn tính và phản ứng quá mức với các yếu tố kích thích. Khi tiếp xúc với các tác nhân như phấn hoa, lông thú nuôi, mạt bụi, khói thuốc, không khí lạnh hoặc áp lực tâm lý, phản ứng viêm sẽ bùng phát. Tình trạng này khiến niêm mạc phế quản bị phù nề, cơ trơn co thắt và tăng tiết dịch nhầy, làm lòng đường thở bị thu hẹp đáng kể. [1]
Khi đường thở bị thu hẹp, không khí khó thoát ra ngoài nên người bệnh thường cảm thấy khó thở rõ hơn khi thở ra. Lúc này, vùng ngực có thể căng tức hoặc bó chặt, cảm giác hụt hơi có thể xuất hiện đột ngột hoặc tăng dần so với bình thường. [1]
Ngoài ra, tiếng khò khè thường rõ hơn khi thở ra, đôi khi đi kèm những tràng ho, nhất là ho về đêm. Một số người còn có cảm giác tức ngực, khạc ít đờm trắng, dính. [2]
Nếu triệu chứng lặp lại thường xuyên hơn, kéo dài hơn hoặc khác hẳn những lần trước, người mắc hen cần theo dõi kỹ. Phần tiếp theo sẽ giúp xác định khi nào nên xử trí theo kế hoạch của bác sĩ, khi nào phải đi cấp cứu.
2. Các dấu hiệu cơn hen nguy hiểm và hỗ trợ khi chờ cấp cứu
Cơn hen đôi khi chuyển nặng chỉ trong thời gian ngắn. Chỉ cần xuất hiện một trong những dấu hiệu dưới đây, gia đình hãy gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện ngay, thay vì chờ thêm biểu hiện khác. [3]
- Tím tái: Môi, lưỡi, đầu ngón tay hoặc ngón chân tím tái – dấu hiệu cơ thể đang thiếu oxy.
- Rút lõm lồng ngực: Vùng giữa các xương sườn, vùng cổ hay hõm ức bị lõm sâu theo từng nhịp hít vào. Người đang lên cơn hen phải gắng sức rõ rệt mới lấy được hơi.
- Kiệt sức vì khó thở: Hơi thở ngắn, đứt quãng; người bệnh chỉ nói được từng từ, hoặc không thể nói trọn một câu ngắn.
- Thay đổi ý thức: Lơ mơ, lú lẫn, hoảng loạn, vã mồ hôi lạnh hoặc ngất. [3]
Trẻ nhỏ thường chưa biết mô tả rõ cảm giác đang gặp, vì thế người chăm sóc nên chú ý nếu trẻ thở nhanh, cánh mũi phập phồng, lồng ngực bị lõm vào khi hít thở hoặc đầu gật theo từng nhịp thở. Trẻ bỏ bú, không uống được, mềm nhũn hoặc phản ứng kém hơn thường ngày cũng là những dấu hiệu cho thấy trẻ đã bắt đầu đuối sức.
Nếu trẻ ho ông ổng, khàn tiếng hoặc phát ra tiếng rít rõ ngay cả lúc nghỉ ngơi, nguyên nhân có thể không phải do hen suyễn. Trẻ vẫn cần được đưa đi cấp cứu để xác định nguyên nhân và xử trí kịp thời. [8]
Trong lúc chờ xe cấp cứu hoặc chuẩn bị đến bệnh viện, gia đình nên thực hiện một số bước chăm sóc đơn giản để người đang lên cơn hen bớt gắng sức, đồng thời hạn chế phát sinh thêm rủi ro.
Trước hết, hãy trấn an rồi giúp họ chọn tư thế dễ thở nhất, thường là ngồi thẳng hoặc hơi cúi về phía trước. Nới lỏng quần áo quanh cổ, ngực. Nếu nằm ngửa làm cảm giác hụt hơi tăng lên, không nên ép người bệnh nằm phẳng. [2]
Khi thấy người bệnh thở dốc, lơ mơ, chảy dãi hay nuốt khó, hãy tạm dừng việc cho ăn, uống hoặc nuốt thuốc. Tránh đưa tay, thìa hay dụng cụ vào sâu trong họng để kiểm tra.
Chỉ dùng thuốc cắt cơn đã được bác sĩ kê riêng. Không tự ý cho dùng thêm bình xịt, kháng sinh hoặc corticosteroid của người khác vì có thể làm chậm việc cấp cứu và điều trị phù hợp. Trong tình huống này, đưa người bệnh đến cơ sở y tế vẫn là ưu tiên. [4]
3. Bị hen suyễn khó thở nên làm gì khi chưa có dấu hiệu nặng?
Những bước dưới đây áp dụng khi cơn hen vừa xuất hiện nhưng chưa kèm dấu hiệu nguy cấp đã nêu ở phần trước.
Hoảng loạn dễ làm nhịp thở rối hơn, khiến người đang lên cơn khó phối hợp. Vì vậy, hãy dừng hoạt động, trấn tĩnh rồi lần lượt thực hiện hướng dẫn của bác sĩ.
3.1. Tránh xa tác nhân kích thích khi xuất hiện cơn hen
Rời xa tác nhân kích thích và nghỉ ở nơi yên tĩnh, thoáng khí.
Trước tiên, đưa người đang lên cơn hen ra khỏi khu vực có khói thuốc, bụi, lông chó mèo, phấn hoa hay mùi hóa chất. Nếu cảm giác khó thở xuất hiện lúc đi bộ, chạy hoặc leo cầu thang, hãy dừng lại ngay thay vì cố vận động tiếp. [7]
Sau đó, di chuyển đến nơi yên tĩnh, thoáng khí để nghỉ. Có thể mở cửa nếu môi trường bên ngoài sạch, trời không quá lạnh. Tránh để gió từ quạt hoặc điều hòa thổi thẳng vào mặt, mũi, họng bởi luồng khí lạnh dễ kích thích đường thở.
3.2. Dừng vận động và chọn tư thế dễ thở khi lên cơn hen
Sau khi rời xa tác nhân kích thích, hãy ngồi thẳng người hoặc hơi cúi về phía trước, hai tay tỳ lên đùi hay mặt bàn. Đây là tư thế kiềng ba chân, giúp phần thân trên có điểm tựa để việc hít thở bớt gắng sức. [5]
Lúc này, nên nghỉ tại chỗ thay vì tiếp tục đi lại, leo cầu thang hoặc cố hoàn thành công việc. Nếu nằm ngửa làm cảm giác hụt hơi rõ hơn, không nên ép người bệnh nằm phẳng.
Khi người bệnh khó thở, hãy giữ bình tĩnh, nói ngắn gọn và hướng dẫn họ dùng bình hít theo đúng cách. Đồng thời, giữ không gian xung quanh thông thoáng và không tự ý thay thế thuốc bằng các biện pháp khác.
3.3. Dùng thuốc cắt cơn hen theo kế hoạch điều trị của bác sĩ
Hình minh họa bình xịt định liều MDI. Thuốc, loại thiết bị và kỹ thuật hít cần theo hướng dẫn riêng của bác sĩ.
Tùy phác đồ, bác sĩ sẽ chỉ định thuốc cắt cơn và loại bình hít phù hợp. Người mắc hen chỉ nên sử dụng thuốc và thiết bị đã được kê trong kế hoạch điều trị riêng. [3]
Dùng đúng số nhát xịt, khoảng cách giữa các lần theo hướng dẫn. Với bình xịt định liều MDI, hãy gắn buồng đệm nếu đã được hướng dẫn để thuốc vào phổi thuận lợi hơn. [2]
Nếu hụt hơi chưa thuyên giảm, không tự ý xịt thêm liên tục hoặc vượt số lần đã được chỉ định. Kháng sinh, corticosteroid uống chỉ dùng khi nằm trong phác đồ; tránh tự thêm thuốc dựa trên kinh nghiệm. [4]
3.4. Giữ nhịp thở khi lên cơn hen, tránh các cách xử trí sai
Kỹ thuật thở chỉ hỗ trợ, không thay thế thuốc cắt cơn hoặc làm chậm việc cấp cứu.
Trong lúc chờ thuốc phát huy tác dụng, hãy thả lỏng vùng cổ, vai rồi duy trì nhịp thở chậm, đều. Kỹ thuật này chỉ hỗ trợ giảm gắng sức, có thể thực hiện theo trình tự: [5]
- Hít vào nhẹ nhàng bằng mũi trong khoảng hai nhịp đếm.
- Chúm môi như đang chuẩn bị thổi nến.
- Thở ra chậm qua khe môi trong khoảng bốn nhịp đếm.
- Tránh cố đẩy hết hơi, nín thở hay liên tục hít vào thật sâu. [5]
Chỉ uống từng ngụm nước nhỏ khi nhịp thở đã giảm, người bệnh hoàn toàn tỉnh táo và nuốt bình thường. Nước sẽ giúp làm dịu cảm giác khô rát ở cổ họng.
Thấy người nhà bất chợt hụt hơi, một số gia đình nghĩ đến “trúng gió” rồi đóng kín cửa, cạo gió hoặc xông dầu. Việc áp dụng những cách này có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm vàng xịt thuốc theo chỉ định hoặc chậm trễ gọi cấp cứu khi bệnh chuyển biến nặng.
Phòng bí bách cùng mùi khuynh diệp, dầu tràm hay dầu cù là dễ kích thích phế quản co thắt mạnh hơn. Cúi sát mặt vào bát nước nóng cũng tiềm ẩn nguy cơ gây bỏng. [6]
Không tự vỗ mạnh vào lưng, ép ho hay dẫn lưu tư thế khi chưa được người có chuyên môn hướng dẫn. Mật ong, gừng, thuốc ngậm hoặc sản phẩm bổ sung có thể giúp cổ họng dễ chịu hơn ở một số trường hợp nhưng không thay thế thuốc điều trị hen.
Nhìn chung, thở chúm môi và uống nước khi đã tỉnh táo, nuốt bình thường chỉ mang tính hỗ trợ, không xử lý được phản ứng viêm hoặc co thắt. Không dùng xông dầu, vỗ lưng, ép ho hay mẹo dân gian để cắt cơn hen. Khi cơn hen xuất hiện, cần ưu tiên bình hít đã được kê, đồng thời bám sát kế hoạch xử trí của bác sĩ. [6]
4. Kiểm soát hen lâu dài bằng thuốc và thói quen sinh hoạt
Đợt khó thở đã dịu không đồng nghĩa hen suyễn được kiểm soát tốt. Mục tiêu lâu dài là giảm các triệu chứng trong ngày, hạn chế thức giấc về đêm, duy trì khả năng vận động và giảm nguy cơ tái phát cơn hen. [2]
Hãy dùng thuốc kiểm soát đều đặn theo phác đồ, kể cả trong những ngày cảm thấy khỏe. Mọi thay đổi về liều hoặc thời điểm ngừng thuốc đều cần trao đổi với bác sĩ. Thuốc dùng khi lên cơn nên được mang theo và sử dụng đúng hướng dẫn. [4]
Kỹ thuật sử dụng bình hít cũng cần được kiểm tra lại trong các lần tái khám. Bên cạnh đó, nên ghi lại đặc điểm thời tiết, địa điểm, mùi tiếp xúc hoặc hoạt động diễn ra trước mỗi lần xuất hiện triệu chứng. Những thông tin này giúp nhận diện tác nhân kích phát rõ hơn. [7]
Đọc thêm: Người bị hen suyễn nên làm gì?
Bên cạnh việc tuân thủ phác đồ, những thói quen dưới đây góp phần duy trì thể trạng, kiểm soát hen tốt hơn.
- Không hút thuốc và tránh hít phải khói thuốc thụ động.
- Vận động vừa sức sau khi tình trạng hen đã ổn định.
- Giữ cân nặng phù hợp.
- Ngủ đủ giấc, chủ động giải tỏa căng thẳng.
- Hạn chế tiếp xúc với những tác nhân kích phát cơn hen đã xác định.
- Tiêm chủng theo tư vấn của nhân viên y tế.
- Theo dõi, điều trị các bệnh đồng mắc.
- Tái khám định kỳ để đánh giá mức độ kiểm soát hen. [7]
Dùng thuốc đúng phác đồ, sử dụng bình hít đúng cách và duy trì lối sống phù hợp sẽ giúp người mắc hen chủ động kiểm soát bệnh, thay vì chỉ xử lý khi triệu chứng đã xuất hiện. [7]
5. Tổng kết cách xử trí cơn hen và kiểm soát tái phát
Khó thở do hen suyễn có thể xuất hiện từng cơn và trở nên nặng hơn khi phế quản bị co hẹp. Khi lên cơn, người bệnh nên dừng hoạt động, tránh xa tác nhân kích thích và dùng thuốc cắt cơn theo đúng kế hoạch bác sĩ đã hướng dẫn. [2]
Nếu khó thở không giảm hoặc kèm tím tái, không nói được, kiệt sức hay thay đổi ý thức, cần gọi 115 hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện ngay. Về lâu dài, dùng thuốc đúng hướng dẫn, tránh các tác nhân dễ kích phát và sử dụng bình hít đúng cách là những yếu tố quan trọng giúp kiểm soát hen và hạn chế tái phát. [3]
Trong quá trình chăm sóc sức khỏe hô hấp hằng ngày, người dùng có thể tham khảo Thực phẩm bảo vệ sức khỏe Thiên Môn Bổ Phổi của Dược Bình Đông. Sản phẩm hỗ trợ bổ phổi, hỗ trợ giảm ho, giảm đờm và giảm đau rát họng do viêm họng, viêm phế quản.
Lưu ý: Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
