Viêm phổi khó thở: Khi nào cần cấp cứu, nên làm gì?
Viêm phổi có thể làm giảm trao đổi oxy tại phế nang và gây khó thở, nên người bệnh cần theo dõi sát diễn tiến.
Người chăm sóc cần quan sát khả năng sinh hoạt và mức độ tỉnh táo. Màu đờm không đủ để kết luận mức độ bệnh; gia đình cần gọi ngay 115 khi người bệnh tím tái, lú lẫn hoặc không nói
Bài viết giúp bạn theo dõi diễn tiến và hỗ trợ người bệnh trong phạm vi bác sĩ cho phép. Nội dung gồm 4 phần chính: (1) Cơ chế và đánh giá mức độ khó thở, (2) Dấu hiệu cần cấp cứu, (3) Giảm khó thở tại nhà khi bác sĩ cho phép, (4) Tổng kết theo dõi và chăm sóc.
Mục lục bài viết (4 mục)
Cơn sốt chưa dứt, ho nhiều, đau tức ngực, cảm giác không thể hít đủ hơi dễ khiến người bị viêm phổi rơi vào trạng thái hoảng sợ. Với người già hoặc có bệnh nền, chỉ một thay đổi nhỏ trong nhịp thở, sắc môi hay khả năng trò chuyện cũng đủ làm cả gia đình lo bệnh đang chuyển nặng.
Tuy nhiên, khó thở không chỉ xuất hiện ở viêm phổi mà còn liên quan đến nhiều vấn đề khác ở tim, phổi – hệ hô hấp. Vì vậy, không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa trên cơn ho, màu đờm hay cảm giác nặng ngực. [3]
Khi đã được chẩn đoán hay nghi ngờ viêm phổi, tình trạng hụt hơi cần được theo dõi nghiêm túc để tránh bỏ lỡ diễn tiến bất thường. Nội dung dưới đây sẽ giúp người đọc hiểu đúng vấn đề và có hướng xử trí an toàn hơn.
1. Tại sao viêm phổi gây khó thở và đánh giá mức độ ra sao?
Người bị viêm phổi khó thở do các phế nang – những túi khí nhỏ li ti đảm nhiệm việc trao đổi oxy – bị tổn thương và viêm nhiễm. Thay vì chứa không khí như bình thường, phế nang dần bị lấp đầy bởi mủ, dịch nhầy và tế bào viêm, làm dung tích chứa khí giảm rõ rệt, làm cản trở quá trình hấp thụ oxy. Hậu quả là lượng oxy đưa vào máu bị thiếu hụt, buộc người bệnh phải thở gấp, gắng sức và thường xuyên gặp cảm giác hụt hơi. [1]
Biểu hiện ở mỗi người không giống nhau, mức độ cũng thay đổi theo diễn tiến bệnh. Có thể quan sát khả năng đi lại, nói chuyện, sinh hoạt cùng trạng thái tỉnh táo để nhận biết tình trạng hiện tại:
| Cấp độ | Biểu hiện |
|---|---|
| Nhẹ | Hụt hơi khi vận động nhưng vẫn nói chuyện, ăn uống và sinh hoạt gần như bình thường. |
| Đáng lo | Thiếu hơi khi đi lại trong phòng hoặc làm việc nhẹ; phải ngồi dậy mới thấy dễ chịu hơn; mệt nhiều, ăn uống kém hoặc sốt dai dẳng. |
| Nghiêm trọng | Cảm giác khó thở xuất hiện cả lúc nghỉ; việc trò chuyện, ăn uống, tự đi lại khó khăn hơn. |
Lưu ý: SpO₂ là chỉ số ước tính độ bão hòa oxy trong máu, thường được đo bằng máy kẹp đầu ngón tay. Tuy nhiên, chỉ số này chỉ hỗ trợ nhận biết, chưa đủ để tự kết luận bệnh nặng hay nhẹ. Ngưỡng cần cấp cứu sẽ được trình bày cụ thể ở phần tiếp theo. [4]
Thấy người nhà sốt cao kèm khó thở, nhiều người nghĩ đến “trúng gió độc” hay “cảm lạnh nặng”, rồi đánh gió, cạo gió, trùm chăn hoặc đóng kín cửa phòng. Những cách chăm sóc theo kinh nghiệm này không xử lý được nhiễm trùng tại phổi. Đờm vàng hoặc xanh không đủ để xác định tác nhân gây bệnh hay kết luận viêm phổi đã chuyển nặng.
Người chăm sóc nên tránh đưa ra nguyên nhân chỉ từ một từ vài triệu chứng quan sát được. Qua thăm khám, bác sĩ sẽ dựa vào triệu chứng, tình trạng thực tế và các chỉ số cần thiết, đồng thời chỉ định các xét nghiệm cận lâm sàng để hỗ trợ đánh giá. [2] Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh tim phổi mạn tính hay suy giảm miễn dịch nên đi kiểm tra sớm nếu sốt kéo dài, ăn uống kém hoặc khả năng sinh hoạt giảm rõ so với thường ngày. [10]
2. 5 nhóm dấu hiệu khó thở do viêm phổi cần cấp cứu ngay
Bệnh có thể diễn tiến nặng rất nhanh. Nếu hơi thở trở nên nặng nhọc đột ngột, tăng nhanh hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường dưới đây, gia đình không nên tiếp tục theo dõi tại nhà. Chỉ cần một dấu hiệu cũng đủ để gọi 115. [2]
- Tím tái: Môi, lưỡi, đầu ngón tay, ngón chân tím tái, cảnh báo nguy cơ thiếu oxy nghiêm trọng. [2]
- Rút lõm lồng ngực: Khoảng giữa các xương sườn, vùng dưới cổ, phần tiếp giáp giữa xương sườn và bụng bị hút sâu vào trong theo từng nhịp hít vào.Với trẻ nhỏ, cần đặc biệt lưu ý nếu kèm phập phồng cánh mũi, thở rên, bỏ bú. [3]
- Rối loạn tri giác: Lơ mơ, lú lẫn, ngủ li bì, khó đánh thức. Trẻ nhỏ mềm nhũn, phản ứng kém; da lạnh, vã mồ hôi cũng là biểu hiện đáng lo. [2]
- Khó lấy hơi nghiêm trọng: Không nói trọn một câu ngắn, phải liên tục ngắt quãng để lấy hơi, thở hổn hển. [2]
- Dấu hiệu nguy cấp khác: Ho ra máu, đau ngực dữ dội kéo dài, ngất. [2] [8]
Để nhận biết rút lõm lồng ngực, hãy nhìn vào hõm ức ngay dưới yết hầu, các kẽ sườn và vùng dưới bờ sườn. Nếu da bị hút sâu, rõ rệt ở nhiều vị trí theo từng nhịp hít vào cho thấy người bệnh đang phải gắng sức để lấy khí. [3]
Nếu có máy đo SpO₂, hãy làm ấm tay, giữ yên ngón tay và đo lại. [4] Ở người lớn không mắc bệnh phổi mạn tính, SpO₂ ≤92% khi đo đúng cách là dấu hiệu cần cấp cứu. Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai hoặc người có SpO₂ nền thấp cần áp dụng ngưỡng riêng theo hướng dẫn của bác sĩ.
Trong lúc chờ xe cấp cứu, nếu người bệnh còn tỉnh táo, hãy giữ họ ở tư thế dễ chịu nhất. Thường có thể ngồi thẳng, hơi cúi về trước và để hai tay tì lên đùi. Nếu quá mệt, có thể kê đỡ đầu, vai và tay ở tư thế nửa nằm nửa ngồi. Trường hợp lơ mơ hoặc khó đánh thức, hãy thực hiện theo hướng dẫn của tổng đài 115. [5]
3. Bị viêm phổi khó thở nên làm gì khi theo dõi tại nhà?
Viêm phổi cần bác sĩ xác định nguyên nhân và mức độ trước khi lựa chọn hướng điều trị. Kháng sinh chỉ dùng cho nhiễm khuẩn; thuốc kháng virus phù hợp với một số tác nhân và cần được sử dụng theo chỉ định. [11]
Phần hướng dẫn dưới đây chỉ áp dụng khi người bệnh đã được bác sĩ cho phép theo dõi tại nhà, còn tỉnh táo, nói chuyện và nuốt bình thường. Mục tiêu là giảm hoảng loạn, hạn chế gắng sức; nếu diễn tiến chuyển xấu, hãy gọi 115.
Cảm giác thiếu không khí thường khiến người bệnh cố hít thật sâu, thở dồn dập và căng cứng vùng cổ vai. Phản ứng này có thể làm nhịp thở kém hiệu quả đồng thời cảm giác hụt hơi tăng thêm. Người nhà nên giữ bình tĩnh, lần lượt thực hiện các bước sau: [5]
- Tạo không gian dễ thở: Đưa người bệnh đến nơi thông thoáng, tránh khói thuốc, mùi tinh dầu và các tác nhân kích thích. Nới lỏng cổ áo, thắt lưng, áo ngực hoặc trang phục đang bó chặt. Có thể tạo luồng khí mát nhẹ hướng về phía mặt nếu người bệnh cảm thấy dễ chịu. [5]
- Giữ tư thế thoải mái: Kê đỡ đầu, vai, hai tay và để họ duy trì tư thế đang thấy dễ chịu; tránh ép nằm phẳng nếu khó thở tăng lên. [5]
- Làm chậm nhịp lấy hơi: Hướng dẫn người bệnh thả lỏng vai, hít nhẹ nhàng bằng mũi, từ từ thở ra bằng miệng, thay vì liên tục cố hít thật sâu. Người mắc hen suyễn hoặc COPD chỉ thực hiện kỹ thuật chúm môi nếu đã được bác sĩ hướng dẫn; có thể hít vào chậm khoảng 2 giây, chúm môi rồi kéo dài thì thở ra khoảng 4 giây. Dừng lại nếu thấy mệt hoặc khó chịu hơn. [5] [6]
- Cho uống từng ngụm nhỏ nước ấm: Chỉ cho uống khi người bệnh còn tỉnh, nuốt tốt, không có dấu hiệu sặc. Không ép uống nếu đang thở dốc, lơ mơ hoặc gặp khó khăn khi nuốt. [11]
Bên cạnh đó, tránh xông bằng tinh dầu đậm đặc hoặc cúi mặt trên chậu nước nóng. Cách làm này không thể thay thế điều trị y tế và còn tiềm ẩn nguy cơ bỏng do hơi nước hoặc nước nóng đổ tràn, nhất là trẻ nhỏ. [7]
Người nhà cũng không nên tự lấy thuốc xịt giãn phế quản của người khác cho bệnh nhân sử dụng. Trường hợp người bệnh có hen suyễn hoặc COPD chỉ dùng đúng loại thuốc, liều lượng đã được bác sĩ kê đơn theo kế hoạch điều trị, đã được hướng dẫn.
Sau giai đoạn cấp, cơn ho kèm sự mệt mỏi thường giảm từ từ thay vì biến mất ngay. Người bệnh nên ưu tiên món mềm, ấm, đủ chất; uống nước theo lượng bác sĩ hướng dẫn; hạn chế khói bụi và mùi kích thích. Các bài tập phục hồi, vận động nhẹ cần tăng dần theo sức chịu đựng. [8]
Nếu tình trạng khó thở nặng dần, khả năng ăn uống giảm hoặc những sinh hoạt đơn giản trở nên khó thực hiện, hãy liên hệ cơ sở y tế để kiểm tra lại. [8]
4. Tổng kết: Lưu ý theo dõi và chăm sóc khi bị viêm phổi
Khó thở do viêm phổi cần được theo dõi sát, đặc biệt khi xuất hiện ngay cả lúc nghỉ hoặc đi kèm tím tái, co kéo lồng ngực, đau ngực dữ dội, lú lẫn, không nói được trọn câu. Đây là những dấu hiệu cần cấp cứu hoặc đưa đến bệnh viện ngay, thay vì tiếp tục tự xử trí tại nhà. [2] [3]
Trong giai đoạn điều trị và phục hồi, người bệnh nên tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ, ăn uống đủ chất, bổ sung đủ nước và vận động nhẹ theo khả năng. [8] Nếu vẫn còn ho, đờm hay khó chịu ở cổ họng sau giai đoạn cấp, có thể tìm hiểu Thực phẩm bảo vệ sức khỏe Thiên Môn Bổ Phổi với vai trò hỗ trợ bổ phổi, giảm ho khan, ho có đờm và làm dịu họng do viêm họng, viêm phế quản. [9]
Lưu ý: Sản phẩm không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh
