Tổng hợp 10+ bài thuốc, cây thuốc Nam trị viêm khớp

Đau nhức, cứng khớp hoặc hạn chế vận động có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hằng ngày, khiến nhiều người tìm thêm các phương pháp chăm sóc từ Y học cổ truyền. Trong đó, thuốc Nam trị viêm khớp được quan tâm nhờ nguồn dược liệu đa dạng, có thể áp dụng theo nhiều cách tùy tình trạng.

Dược Bình Đông sẽ cùng bạn tìm hiểu các cây thuốc thường dùng, bài thuốc tiêu biểu cùng những lưu ý cần biết để áp dụng phù hợp.

1. Đôi nét về thuốc Nam trị viêm khớp

Thuốc Nam trị viêm khớp sử dụng nhiều vị thuốc có tính vị, quy kinh, công năng riêng nhằm cải thiện đau nhức, cứng khớp, khó vận động.

Theo Y học cổ truyền, những biểu hiện này thường thuộc phạm vi chứng Tý, liên quan đến phong, hàn, thấp, khí huyết ứ trệ hoặc sự suy yếu của tạng phủ. Tùy đặc điểm bệnh, thảo dược có thể được lựa chọn theo hướng khu phong trừ thấp, hoạt huyết, thư cân hoặc bổ can thận.

Tuy nhiên, viêm khớp trên thực tế không phải một bệnh duy nhất. Viêm khớp dạng thấp, viêm xương khớp, viêm khớp nhiễm khuẩn hay viêm khớp do gout có nguyên nhân và cơ chế khác nhau, nên cùng một biểu hiện đau khớp chưa chắc phù hợp với cùng một vị thuốc.

Vì thế, chẩn đoán chính xác là cơ sở để xác định hướng xử lý phù hợp trước khi tiếp tục chăm sóc tại nhà. Tùy mục đích, thuốc Nam có thể được sắc uống, dùng ngoài hay phối hợp thành bài.

Trường hợp đau, cứng khớp không rõ nguyên nhân, đau kèm sốt, triệu chứng tăng dần hoặc sưng đau, hạn chế vận động kéo dài trên hai tuần cần được thăm khám.

2. Những dược liệu thường dùng hỗ trợ viêm khớp

Dựa trên nguyên tắc lựa chọn theo biểu hiện cụ thể, Y học cổ truyền dùng nhiều vị thuốc có công năng khu phong, trừ thấp, thư cân, hoạt huyết hoặc mạnh gân cốt cho các chứng đau nhức xương khớp.

Mỗi vị đảm nhiệm một vai trò riêng, vì vậy việc nắm rõ đặc tính sẽ giúp người đọc hiểu cách chúng được ứng dụng trước khi xem xét phối hợp.

2.1. Dây đau xương

Dây đau xương (Tinospora sinensis (Lour.) Merr.) có vị đắng, tính mát, quy vào kinh Can. Tên gọi của dược liệu phần nào gợi lên công dụng thường được nhắc đến trong Y học cổ truyền: thư cân hoạt lạc, khu phong trừ thấp.

Nhờ đặc tính này, vị thuốc thường xuất hiện trong các bài hỗ trợ đau nhức xương khớp, phong thấp, tê mỏi chân tay.

2.2. Độc hoạt

Phần rễ đã được phơi hoặc sấy khô của cây Độc hoạt

Nếu Dây đau xương thiên về thư cân, Độc hoạt lại thường được sử dụng trong các chứng liên quan đến phong hàn thấp. Phần rễ khô của Angelica pubescens Maxim. có vị đắng cay, tính hơi ấm, quy vào Can, Thận, Bàng quang; công năng chính gồm khu phong, trừ thấp, thông tý, chỉ thống. Vị thuốc phù hợp với các bài dùng cho đau sưng khớp, tê cứng, đau vùng lưng gối do phong hàn thấp.

2.3. Kê huyết đằng

Bên cạnh nhóm dược liệu thiên về khu phong trừ thấp, Kê huyết đằng (Spatholobus suberectus) được chú ý nhờ công năng hoạt huyết, bổ huyết, thư cân, hoạt lạc. Dược liệu có vị đắng, tính ôn, quy kinh Can và Thận. Trong các bài thuốc xương khớp, Kê huyết đằng thường được dùng cho biểu hiện đau nhức gân xương, lưng gối mỏi hoặc chân tay tê bì.

2.4. Đỗ trọng

Với trường hợp đau mỏi gắn với gân cốt suy yếu, Đỗ trọng là một vị thuốc thường được nhắc đến. Dược liệu lấy từ phần vỏ thân của Eucommia ulmoides Oliv., có vị ngọt, tính ôn, quy kinh Can, Thận. Theo Y học cổ truyền, Đỗ trọng có công năng bổ can thận, mạnh gân cốt nên thường xuất hiện trong các bài dành cho đau lưng, mỏi gối, chân tay yếu sức.

2.5. Thổ phục linh

Khác với Đỗ trọng thiên về bổ can thận, Thổ phục linh tập trung nhiều hơn vào công năng trừ thấp, thông lợi khớp. Dược liệu là thân rễ của Smilax glabra Roxb., có vị ngọt nhạt, hơi chát, tính bình. Nhờ đặc tính này, Thổ phục linh thường góp mặt trong các bài thuốc hỗ trợ đau nhức xương khớp do phong thấp.

2.6. Cẩu tích

Cẩu tích tiếp tục nhóm dược liệu vừa trừ phong thấp vừa chú trọng gân cốt. Phần thân rễ đã loại bỏ lông của Cibotium barometz (L.) J. Sm. có vị đắng ngọt, tính ôn, quy vào Can và Thận. Y học cổ truyền thường dùng vị này trong các trường hợp đau lưng, mỏi gối, chân tay nhức mỏi hoặc gân cốt yếu.

2.7. Cốt toái bổ

Ở nhóm dược liệu gắn với đau nhức sau tổn thương, Cốt toái bổ có thêm đặc điểm hoạt huyết, hóa ứ bên cạnh công năng mạnh gân xương. Vị thuốc được lấy từ thân rễ của các loài Drynaria fortunei hoặc Drynaria bonii, có vị đắng, tính ấm, quy kinh Can, Thận. Cốt toái bổ thường được dùng cho đau lưng mỏi gối, gân cốt yếu hoặc đau nhức sau chấn thương.

2.8. Mộc qua

Không chỉ đau khớp, nhiều người còn gặp cảm giác co cứng, nặng mỏi ở gân cơ; Mộc qua thường được sử dụng theo hướng này. Dược liệu Chaenomeles lagenaria có vị chua, tính ấm, nổi bật với công năng hóa thấp, thư cân, hoạt lạc. Vì vậy, vị thuốc thường xuất hiện trong các bài dành cho phong thấp, đau mỏi hoặc co cứng gân cơ.

2.9. Ngưu tất

Ngưu tất lại kết hợp hai hướng tác động quen thuộc trong Y học cổ truyền: bổ can thận và hoạt huyết thông kinh. Phần rễ của Achyranthes bidentata Blume. có vị chua đắng, tính bình, quy vào Can, Thận. Các bài thuốc xương khớp thường sử dụng vị này cho biểu hiện đau lưng, mỏi gối, gân cốt yếu hoặc vận động kém linh hoạt.

2.10. Tang thầm

So với các vị thiên về khu phong, Tang thầm chủ yếu được dùng theo hướng bổ dưỡng. Đây là quả chín của cây dâu tằm (Morus alba L.), có công năng bổ can thận, dưỡng âm, sinh tân theo Y học cổ truyền.

Vị thuốc thường được cân nhắc trong các trường hợp đau lưng, mỏi gối, vận động khó khăn đi kèm thể trạng suy yếu.

2.11. Ngũ gia bì

Khép lại danh sách là Ngũ gia bì (Schefflera heptaphylla (L.) Frodin), vị thuốc có tính ấm, vị đắng cay, quy kinh Can, Thận. Công năng nổi bật gồm khu phong trừ thấp, mạnh gân xương, vì thế dược liệu thường được dùng để hỗ trợ đau nhức, chân tay yếu mỏi hoặc co cứng do phong thấp.

Đặc điểm này cũng cho thấy mỗi vị trong nhóm trên đảm nhiệm một vai trò riêng thay vì có thể thay thế hoàn toàn cho nhau.

Ngoài dược liệu dùng trong các bài thuốc truyền thống, người có nhu cầu chăm sóc xương khớp có thể tham khảo TPBVSK Thảo Linh Tiên của Dược Bình Đông. Sản phẩm chứa các thành phần thảo dược, có công dụng hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp, tê mỏi chân tay do viêm khớp, thoái hóa khớp hoặc phong thấp.

Lưu ý: Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

3. Bài thuốc dân gian giảm đau viêm khớp

Một số cách dùng thảo dược ngoài da được dân gian áp dụng để hỗ trợ làm dịu đau nhức, sưng hoặc cảm giác khó chịu tại khớp.

Các cách trên chủ yếu dùng ngoài da nhằm hỗ trợ làm dịu triệu chứng. Nên ngừng sử dụng nếu vùng da chườm xuất hiện kích ứng, bỏng rát hoặc khó chịu tăng lên.

4. Các bài thuốc Đông y trị viêm khớp

Dựa trên cách phân thể đang sử dụng trong bài, các biểu hiện viêm khớp được chia thành phong thấp nhiệt, phong thấp, hàn thấp và can thận hư. Mỗi thể có đặc điểm riêng, từ đó Y học cổ truyền lựa chọn phương thang theo triệu chứng, thể trạng và diễn biến bệnh. Cách phân nhóm này giúp làm rõ vì sao người có cùng biểu hiện đau khớp chưa chắc phù hợp với cùng một bài thuốc.

4.1. Thể phong thấp nhiệt

Thể phong thấp nhiệt thường biểu hiện rõ ở tình trạng khớp sưng, nóng, đỏ, đau. Đại tần giao thang là phương thuốc được nhắc đến trong nhóm này với công năng khu phong, thanh nhiệt, hỗ trợ các khớp đang sưng đau. Thành phần gồm Tần giao, Bạch thược, Xuyên khung, Đương quy, Độc hoạt, Thạch cao, Hoàng cầm, Phòng phong cùng một số dược liệu khác. Bài thuốc được sắc uống theo hướng dẫn của thầy thuốc.

4.2. Thể phong thấp

Phong thấp thường gây cảm giác đau nhức, nặng mỏi, tê cứng hoặc đau thay đổi vị trí. Tùy vùng tổn thương cùng đặc điểm biểu hiện, một số phương thang có thể được lựa chọn theo hướng khu phong, trừ thấp, thông kinh lạc.

Khương hoạt thắng thấp thang được ghi nhận với công năng khư phong, thắng thấp, phù hợp các chứng phong thấp ở biểu.

4.3. Thể hàn thấp

Ở thể hàn thấp, đau nhức thường đi kèm cảm giác nặng, co cứng hoặc khó vận động, trong khi các phương thang tập trung vào tán hàn, trừ thấp, ôn thông kinh lạc. Ý dĩ nhân thang cũng được sử dụng trong một số phác đồ Y học cổ truyền dành cho thể hàn thấp.

Can khương thương truật thang cũng được ghi nhận trong danh mục bài thuốc dành cho thể hàn thấp.

4.4. Thể can thận hư

Can thận hư thường gặp ở các chứng đau nhức kéo dài, kèm lưng gối yếu mỏi hoặc thể trạng suy giảm. Do đó, phương thang không chỉ hướng đến khu phong trừ thấp mà còn chú trọng bổ can thận, dưỡng khí huyết và nâng đỡ chính khí. Hướng dẫn của Bộ Y tế có sử dụng Độc hoạt ký sinh thang cùng Tam tý thang cho thể phong hàn thấp tý kèm can thận hư.

Cải định tam tý thang thường được nhắc đến ở chứng Tý kéo dài kèm khí huyết suy kém, vì vậy việc xếp bài này vào nhóm can thận hư trong cấu trúc trên mang tính hệ thống hóa nội dung theo biểu hiện mạn tính, không phải quy tắc áp dụng cho mọi trường hợp.

Các phương thang trên có phạm vi áp dụng và cách gia giảm khác nhau. Một số vị như Chế xuyên ô, Chế thảo ô, Ma hoàng cần kiểm soát chặt liều lượng, vì vậy người bệnh không nên tự mua nguyên liệu, thay đổi thành phần hay làm theo công thức có sẵn nếu chưa được người có chuyên môn đánh giá.

Bên cạnh đó, Cam thảo có kiêng kỵ phối ngũ với Hải tảo, Hồng đại kích, Cam toại, Nguyên hoa theo lý luận Y học cổ truyền. Phụ nữ mang thai cũng cần thận trọng với các bài thuốc chứa thành phần không phù hợp trong thai kỳ và nên trao đổi với bác sĩ hoặc thầy thuốc trước khi dùng.

5. Lưu ý khi dùng thuốc Nam trị viêm khớp

Thuốc Nam có thể góp phần cải thiện đau nhức, cứng khớp trong quá trình chăm sóc xương khớp, song mức độ đáp ứng phụ thuộc nguyên nhân gây bệnh, thể trạng và cách áp dụng. Vì vậy, người bệnh cần lựa chọn dược liệu phù hợp, tuân thủ hướng dẫn chuyên môn, đồng thời theo dõi phản ứng của cơ thể trong suốt quá trình dùng thuốc.

Một số nguyên tắc quan trọng gồm:

• Thăm khám để xác định nguyên nhân đau khớp trước khi lựa chọn dược liệu hoặc bài thuốc.
• Dùng đúng liều, đúng thời gian theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc thầy thuốc, không tự ý thay đổi thành phần hay ngừng liệu trình.
• Ngưng dùng nếu xuất hiện dị ứng, khó chịu hoặc biểu hiện bất thường, sau đó liên hệ nhân viên y tế để được tư vấn.
• Tái khám nếu triệu chứng không cải thiện, tiến triển nặng hơn hoặc ảnh hưởng rõ đến khả năng vận động.
• Thông báo cho bác sĩ về các loại dược liệu đang dùng nếu đồng thời điều trị bằng thuốc khác để hạn chế nguy cơ tương tác.

Bên cạnh thuốc Nam, người bệnh vẫn cần tuân thủ hướng điều trị y khoa phù hợp với nguyên nhân và mức độ tổn thương khớp. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc, vật lý trị liệu, phục hồi chức năng hoặc các biện pháp can thiệp khác. Việc trao đổi đầy đủ về dược liệu đang dùng cũng giúp bác sĩ đánh giá khả năng phối hợp, tránh tự ngưng thuốc hay thay thế phác đồ đã được chỉ định.

Chế độ sinh hoạt hợp lý góp phần duy trì khả năng vận động và kiểm soát cảm giác đau mỏi. Người bệnh nên ăn đa dạng thực phẩm, tăng rau xanh, trái cây, uống đủ nước, hạn chế rượu bia, giữ thời gian nghỉ ngơi phù hợp để cơ thể có điều kiện phục hồi.

Vận động cần được điều chỉnh theo mức độ tổn thương khớp thay vì cố tập theo một cường độ cố định. Đi bộ, bơi hoặc yoga là những lựa chọn nhẹ nhàng có thể giúp duy trì độ linh hoạt, nhưng nên giảm cường độ nếu cơn đau tăng lên và tham khảo hướng dẫn chuyên môn ở trường hợp tổn thương nặng.

6. Tổng kết

Thuốc Nam trị viêm khớp gồm nhiều dược liệu và phương thang được lựa chọn theo đặc điểm triệu chứng, thể trạng, nguyên nhân gây đau khớp.

Bên cạnh đó, các biện pháp chăm sóc tại nhà như ăn uống hợp lý, vận động nhẹ, nghỉ ngơi đầy đủ cũng góp phần duy trì khả năng vận động. Người bệnh nên thăm khám trước khi áp dụng bài thuốc, đặc biệt nếu triệu chứng kéo dài, tiến triển nặng hoặc đang điều trị bằng thuốc khác.

Ngoài các phương pháp trên, bạn có thể tham khảo TPBVSK Thảo Linh Tiên của Dược Bình Đông với công dụng hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp, tê mỏi chân tay do viêm khớp, thoái hóa khớp hoặc phong thấp.

Để tìm hiểu thêm về Thảo Linh Tiên Bình Đông, vui lòng liên hệ hotline (028) 3980 8808 để được tư vấn.

Lưu ý: Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.