Rau trị ho không dùng bừa: Chọn đúng theo từng biểu hiện cơn ho

Nhiều người khi bị ho thường tìm đến các loại rau, lá quen thuộc trong bếp để làm dịu cổ họng và chăm sóc tại nhà. Cách này có thể hữu ích trong một số trường hợp nhẹ, nhưng không nên áp dụng theo thói quen hoặc nghe mẹo nào là làm mẹo đó một cách tùy tiện.

Mỗi cơn ho luôn có biểu hiện khác nhau, nên rau trị ho cũng cần được chọn đúng hướng. Nội dung dưới đây sẽ giúp bạn nhận diện đặc tính từng loại rau, cách áp dụng phù hợp và những dấu hiệu cần dừng tự chăm sóc để đi khám.

1. 3 nhóm rau trị ho theo đặc tính và biểu hiện thường gặp

Phân nhóm theo đặc tính giúp đối chiếu nguyên liệu với biểu hiện đi kèm, tránh áp dụng một mẹo cho mọi kiểu ho.

Muốn chọn rau trị ho phù hợp, cần nhìn vào đặc tính của từng loại trước khi dựa vào kinh nghiệm dân gian. Nhìn chung, có thể chia thành 3 nhóm chính:

• Rau giàu tinh dầu gồm húng chanh, húng quế, kinh giới, lá hẹ,… Phần tinh dầu tạo mùi hương đặc trưng; tính ấm hoặc ôn nhẹ khiến các loại rau này hay được dùng lúc họng khô rát, ngứa nhẹ, nhất là sau nhiễm lạnh.
• Rau củ gia vị có tính ấm gồm gừng, ngải cứu, hành tây,… thường phù hợp với các biểu hiện như hắt hơi, nước mũi trong, đờm trắng loãng và sợ lạnh. Trong Đông y, điều này có thể liên quan đến phong hàn.
• Rau có tính mát, thanh nhiệt gồm rau má, diếp cá, lá dâu tằm,… thường hợp đi với họng đau rát, nóng trong, đờm đặc. Nếu kèm họng sưng đỏ, đờm vàng xanh hoặc sốt,… thì thường nghiêng về phế nhiệt.

Sai lầm thường gặp là nhiều người khi nghe một mẹo quen thuộc rồi áp dụng cho mọi kiểu ho. Trong khi đó, ho kèm đờm trắng loãng đi cùng sợ lạnh là một hướng; họng sưng đỏ, đau rát và đờm đặc lại là hướng khác.

Chọn rau lúc đang bệnh cũng giống chọn món ăn. Người đang hắt hơi, sợ lạnh mà dùng nhiều thứ mát thì cổ họng chưa chắc dịu lại. Ngược lại, họng đã rát và người hâm hấp sốt mà thêm nhiều vị cay ấm, niêm mạc họng dễ bị kích thêm.

2. 7 loại rau, lá thường dùng để hỗ trợ giảm ho tại nhà

2.1. Húng quế: Đặc tính, cách dùng và lưu ý khi giảm ho

Đối chiếu biểu hiện và lưu ý sử dụng giúp lựa chọn cách chế biến húng quế phù hợp hơn khi chăm sóc tại nhà.

Lá húng quế, còn gọi là rau húng chó hoặc rau é tía, là loại rau thơm có vị cay ấm, chứa các hoạt chất tự nhiên trong tinh dầu như Eugenol, Linalool, Cineole và Camphene. Nhờ đặc tính này, húng quế thường dùng cho cơn ho có đờm, dị ứng thời tiết hoặc viêm phế quản nhẹ đi kèm nghẹt mũi, lạnh người.

Đến phần dùng tại nhà, bạn có thể chọn cách chế biến theo biểu hiện đi kèm. Cổ họng đau rát sau cảm lạnh thường hợp với cách chưng đường phèn; cơn ho có đờm đặc cần thêm tính ấm thì phối cùng gừng với mật ong; còn nghẹt mũi, nhức đầu do xoang hoặc cảm cúm ở người lớn dùng cách hãm nước nóng như trà.

Có vài trường hợp không nên dùng húng quế để làm ấm. Người đang nhiệt miệng, sốt cao do nóng trong hoặc ho nghiêng về phế nhiệt thường không hợp với vị cay ấm này. Phụ nữ mang thai cũng nên tránh dùng vì tinh dầu dễ gây kích thích tử cung.

Ở khâu chế biến, thời gian đun quyết định phần tinh dầu còn giữ lại được bao nhiêu. Không nên nấu húng quế quá lâu vì tinh dầu tự nhiên dễ bay hơi. Nấu kỹ quá, phần hoạt chất thơm mất đi đáng kể.

2.2. Tần ô: Cách dùng cho ho khan, ho có đờm và lưu ý

Cách chế biến tần ô cần đối chiếu biểu hiện đi kèm và lưu ý về tiêu hóa, độ tuổi cùng thời gian nấu.

Rau tần ô, còn gọi là cải cúc, có tên khoa học là Glebionis coronaria. Đây là loại rau quen thuộc trong nhiều bài thuốc dân gian, thường được dùng cho các trường hợp ho khan, ho có đờm do nhiễm lạnh hoặc cảm cúm. Những đặc điểm dưới đây giúp giải thích vì sao:

• Về dinh dưỡng, loại rau này ít calo, có chất xơ, vitamin A, C, K, nhóm B cùng các khoáng chất như kali, sắt.
• Phần tinh dầu ghi nhận alpha-pinene, benzaldehyde và các flavonoid chống oxy hóa hỗ trợ sát khuẩn, giảm co thắt, long đờm và giảm viêm.
• Trong Y học cổ truyền, cải cúc được xếp vào nhóm tuyên phế, hóa đờm, an tâm tỳ, tán phong nhiệt, giúp tỳ vị bình hòa.

Đến phần dùng tại nhà, cách chế biến thường đổi theo biểu hiện đi kèm. Cổ họng chỉ rát nhẹ sau cảm lạnh thì tần ô nên được chưng với đường phèn hoặc mật ong. Trường hợp người nhiễm lạnh, đờm đặc kèm nhức đầu nhẹ sẽ hợp hơn với món canh tần ô thêm vài lát gừng tươi.

Nhưng không phải người nào cũng hợp với tần ô. Người có cơ địa lạnh, dễ tiêu chảy hoặc hay rối loạn tiêu hóa nên dùng lượng nhỏ, ăn chín. Ăn quá nhiều, dùng rau sống hoặc nấu chung với thực phẩm có tính hàn dễ làm bụng lạnh, khiến đau bụng hoặc tiêu chảy kéo dài.

Riêng trẻ dưới 1 tuổi không nên dùng mật ong. Khi đó bạn có thể thay thế bằng đường phèn trong các món chưng hấp.

Còn ở khâu chế biến, tần ô không nên nấu quá kỹ vì tinh dầu trong rau dễ bay hơi ở nhiệt độ cao; món canh hoặc phần chưng chỉ cần làm chín vừa tới.

2.3. Lá mơ: Cách chế biến cho ho khan, đờm và rát cổ

Từng cách chế biến lá mơ được đối chiếu với biểu hiện đi kèm, đồng thời cần chú ý lượng dùng và cơ địa.

Theo Đông y, lá mơ có tính bình, vị đắng chát, có công dụng tiêu thũng, trừ thấp và hóa đờm. Nhìn từ dược lý hiện đại, hợp chất sulfur tự nhiên trong lá mơ được nhắc đến với vai trò sát khuẩn, giảm viêm; hoạt chất alkaloid có khả năng làm dịu phản xạ ho co thắt.

Từ những đặc tính trên, cách dùng lá mơ giúp giảm ho thường xoay quanh vài món sau:

Dù dùng theo cách nào, lá mơ không nên dùng nhiều hay liên tục trong thời gian dài. Ăn quá nhiều lá mơ dễ đầy bụng, đôi khi làm phân đổi màu nhẹ. Liều lượng thường được nhắc đến là khoảng 20-50g/ngày.

2.4. Rau má: Cách dùng khi rát họng, nóng trong và lưu ý

Cách dùng rau má cần cân nhắc biểu hiện, cơ địa tiêu hóa và tần suất sử dụng để phù hợp khi chăm sóc tại nhà.

Rau má, còn gọi là tích tuyết thảo, lôi công thảo, có tên khoa học là Centella asiatica. Trong dân gian, rau má thường được dùng cho ho khan, họng rát do nóng trong, ho nghiêng về phế nhiệt, viêm họng, viêm họng hạt.

Lý do nằm ở tính mát của loại rau này. Theo Y học cổ truyền, rau má có tính hàn, vị đắng nhẹ, hơi bùi nên thường được xếp vào nhóm thanh nhiệt. Theo Y học hiện đại, nhóm Triterpenoid – đặc biệt là Asiaticoside và Madecassoside – được nhắc đến với vai trò hỗ trợ tái tạo niêm mạc họng và giảm viêm.

Cảm giác rát ở cổ họng sẽ quyết định cách chế biến. Với họng khô rát, người hâm hấp sốt, nước ép tươi là cách dễ dùng. Với trẻ em hoặc người bị ho lâu ngày, chưng cùng đường phèn sẽ dễ uống. Còn trong bữa ăn, rau má nấu với thịt băm hoặc tôm sẽ làm giảm vị đắng dễ ăn hơn.

Nhưng rau má không hợp với người lạnh bụng. Người đang tiêu chảy, đầy bụng, lạnh bụng, hay lạnh tay chân nên tránh dùng nhiều vì tính hàn và tác dụng nhuận tràng của rau dễ làm bụng khó chịu thêm. Với phụ nữ mang thai, nước ép rau má không nên uống nhiều hay dùng liên tục trong thời gian dài.

Nước ép cũng không nên uống thay nước lọc quá 6 tuần liên tiếp.

2.5. Kinh giới: Cách dùng khi ho gió, nghẹt mũi do cảm lạnh

Các cách dùng kinh giới cần đối chiếu biểu hiện do nhiễm lạnh và hạn chế sử dụng theo hướng làm ấm khi nóng trong.

Rau kinh giới, còn gọi là khương giới, giả tô, có tên khoa học là Elsholtzia cristata. Với vị cay thơm, loại rau này thường được dùng trong dân gian cho ho do nhiễm lạnh, ho gió, nghẹt mũi, ngứa rát cổ họng, cảm cúm.

Khi người lạnh, mũi nghẹt, cổ họng bắt đầu ngứa rát, kinh giới thường không đi một mình. Dân gian hay dùng theo vài cách:

• Sắc cùng tía tô và gừng giúp lấy thêm vị ấm, dùng lúc ho gió, cảm lạnh, nghẹt mũi.
• Chưng với đường phèn giúp cổ họng khô, ngứa nhẹ dịu lại; cách này hay dùng cho trẻ nhỏ.
• Một bát cháo nóng thêm kinh giới hợp lúc người mệt vì cảm cúm, vừa dễ ăn vừa bớt cảm giác bí mũi.

Kinh giới không hợp với những người đang nóng trong. Người sốt cao, không ra mồ hôi, ho do nóng trong không nên dùng theo hướng làm ấm. Vị cay nồng cũng dễ kích ứng dạ dày nếu dùng nhiều, dùng liên tục.

2.6. Ngải cứu: Cách dùng khi ho dai dẳng sau nhiễm lạnh

Cách dùng hành tây cần đối chiếu biểu hiện đi kèm, đồng thời chú ý độ tuổi, tiêu hóa và nguy cơ kích ứng da.

Rau ngải cứu, còn gọi là thuốc cứu hoặc ngải diệp, có tên khoa học là Artemisia vulgaris. Trong dân gian, loại rau này thường được nhắc đến với những cơn dai dẳng sau nhiễm lạnh, kèm hen suyễn, đờm trắng loãng, lạnh vùng ngực lưng.Theo Y học cổ truyền, tính ấm của ngải diệp hợp với nhóm nhiễm lạnh, nhất là lúc vùng ngực lưng cần được làm ấm. Theo Y học hiện đại, monoterpene được nhắc đến với vai trò làm dịu co thắt nhẹ; flavonoid gắn với hướng giảm viêm và bảo vệ niêm mạc hô hấp trước tác nhân kích thích.

Ngải cứu có ba cách áp dụng quen thuộc:

• Chưng với trứng gà thường dùng cho cơn dai dẳng sau nhiễm lạnh.
• Sắc cùng gừng tươi hợp với ho khan, ho gió do nhiễm lạnh cấp tính.
• Sao nóng rồi chườm nhẹ vùng ngực, lưng thường dùng trong cảm mạo phong hàn. Theo kinh nghiệm dân gian, hơi nóng kèm tinh dầu từ lá giúp làm ấm vùng được chườm.

Không phải ai cũng phù hợp để sử dụng ngải cứu. Phụ nữ mang thai trong 3 tháng đầu, người đang nóng trong, sốt cao, đau rát họng, đờm đặc màu vàng xanh nên tránh dùng. Người mắc bệnh gan hoặc thận nặng cũng nên hạn chế uống dạng đậm đặc.

Không nên ăn hoặc uống ngải cứu liên tục trong thời gian dài. Tinh dầu của lá chứa Thujone, chất này có thể gây kích ứng thần kinh nhẹ nếu dùng quá mức. Liều lượng hay nhắc đến là khoảng 20-40g rau tươi mỗi ngày, tối đa 1-2 tuần liên tục.

2.7. Hành tây: Cách dùng cho ho có đờm và khản tiếng

Cách dùng hành tây cần đối chiếu biểu hiện đi kèm, đồng thời chú ý độ tuổi, tiêu hóa và nguy cơ kích ứng da.

Hành tây, tên khoa học là Allium cepa, là loại củ quen thuộc trong nhiều mẹo dân gian cho đờm đặc, viêm phế quản, dị ứng thời tiết và nghẹt mũi. Vị cay ngọt, tính ấm khiến loại củ này được xếp vào nhóm nguyên liệu làm ấm nhẹ.

Khi bóc hay cắt, mùi hăng bốc lên rất rõ. Mùi hăng đó đến từ các hợp chất lưu huỳnh tự nhiên – nhóm chất được nhắc đến trong Y học hiện đại với vai trò giảm viêm và làm loãng đờm. Nhìn theo Đông y, vị cay ngọt của loại củ này lại đi theo hướng làm ấm, tán lạnh.

Tùy kiểu ho, hành tây có thể kết hợp theo vài cách khác nhau. Chưng với đường phèn hợp hơn khi ho khan, cổ họng rát, cảm giác đờm vướng nhưng khó khạc ra. Chưng với mật ong dành cho cơn ho sâu hơn, đi kèm viêm phế quản, khản tiếng.

Riêng mẹo áp lòng bàn chân thường dùng cho trẻ nhỏ ho về đêm. Với cách này, không để lát hành sống tiếp xúc quá lâu với da trẻ, vì da còn nhạy và dễ kích ứng. Có thể thoa một lớp dầu ấm mỏng hoặc nướng sơ trước khi áp.

Không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi. Người bị viêm loét dạ dày nặng, đau dạ dày cấp, trào ngược dạ dày thực quản cũng cần thận trọng vì vị cay nồng có thể kích thích tiêu hóa. Khi ho do nóng trong kèm sốt cao, họng sưng đau, đờm đặc có mủ cũng không hợp với mẹo này.

3. Dùng rau giảm ho an toàn và nhận biết khi cần đi khám

Theo dõi diễn tiến và nhận biết dấu hiệu bất thường giúp xác định thời điểm nên dừng chăm sóc tại nhà để thăm khám.

Rau trị ho chỉ phù hợp khi bạn chọn đúng nguyên liệu, đúng cách làm và đúng đối tượng. Mỗi loại có tính chất riêng, nên cần đối chiếu với biểu hiện đang gặp trước khi áp dụng, nhất là những trường hợp đã có chống chỉ định ở từng mẹo chăm sóc.

Một sai lầm hay gặp là thử 1-2 lần chưa thấy đỡ rồi đổi ngay sang loại khác. Thảo dược tự nhiên thường không tạo tác dụng nhanh như thuốc điều trị, mà cần thời gian để cơ thể đáp ứng dần. Đổi cách liên tục khiến bạn khó biết cách nào thật sự phù hợp.

Thông thường, bạn nên theo dõi trong khoảng 3-5 ngày liên tục để đánh giá mức cải thiện hoặc khả năng long đờm. Các loại nước ép như rau má, diếp cá, ngải cứu không nên thay thế nước lọc trong thời gian dài, vì gan, thận phải xử lý thêm nhiều hoạt chất thực vật. Lạm dụng kéo dài tăng nguy cơ gây ra những rối loạn không cần thiết.

Các mẹo từ rau phù hợp hơn với cơn nhẹ, lành tính, như cảm cúm, nhiễm gió hoặc khan cổ giai đoạn đầu. Nếu tình trạng không giảm, dấu hiệu toàn thân nặng hơn hay hô hấp có biểu hiện bất thường, cần dừng chăm sóc tại nhà và đi khám.

Cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Ho kéo dài trên 7-10 ngày nhưng không thuyên giảm.
• Sốt cao hoặc co giật, kể cả khi đã uống thuốc hạ sốt.
• Khó thở, khò khè, rút lõm lồng ngực, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
• Đờm xanh đặc, vàng hôi, lẫn tia máu.

4. Chăm sóc hô hấp tại nhà để hạn chế kích ứng gây ho

Duy trì đồng thời ba nhóm thói quen giúp giảm các yếu tố kích thích và tạo điều kiện thuận lợi cho đường hô hấp phục hồi.

Các mẹo giảm ho từ rau thường cần duy trì trong vài ngày để phản ứng của cơ thể ổn định hơn; song song với đó, bạn nên giữ thói quen chăm sóc hô hấp phù hợp để niêm mạc mũi họng ít bị kích thích hơn.

5. Tổng kết cách chọn rau và các hướng hỗ trợ khi bị ho

Rau trị ho nên được chọn theo biểu hiện của cơn ho. Ho do lạnh, đờm trắng loãng, ngứa họng hoặc sợ lạnh thường hợp với rau có tính ấm. Ho kèm nóng trong, rát họng hoặc đờm vàng xanh nên nghiêng về rau có tính mát.

Các mẹo từ rau chỉ giữ vai trò hỗ trợ trong chăm sóc tại nhà, không thay thế thuốc điều trị hoặc thăm khám y khoa. Nếu ho kéo dài trên 7-10 ngày, kèm sốt cao, khó thở, đau tức ngực hoặc đờm bất thường, bạn nên đi khám để xác định nguyên nhân.

Bên cạnh các biện pháp chăm sóc tại nhà và duy trì lối sống lành mạnh, bạn có thể cân nhắc TPBVSK Thiên Môn Bổ Phổi của Dược Bình Đông để hỗ trợ giảm ho, giảm đờm, làm dịu họng do viêm họng, viêm phế quản và hỗ trợ bổ phổi. Cần đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng; sản phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.