Tinh dầu trị ho: 5 loại phổ biến và cách dùng an toàn tại nhà

Tinh dầu trị ho thường được tìm đến khi cơn ho còn nhẹ, cổ họng ngứa rát hoặc mũi bắt đầu nghẹt do thay đổi thời tiết. Trong nhiều gia đình, nhất là nhà có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, dầu gió, dầu xoa hay các loại tinh dầu thực vật đã trở thành thói quen quen thuộc mỗi khi giao mùa.

Nhưng không phải loại dầu nào cũng giống nhau. Tinh dầu dạng chiết xuất cô đặc từ thực vật thường cần pha loãng trước khi dùng, trong khi dầu xoa đã được phối trộn sẵn để thoa trực tiếp ngoài da.

1. Tinh dầu trị ho là gì? Đặc tính và hoạt chất dược lý

Đặc tính về nguồn gốc, thành phần và tính ấm – mát là cơ sở tham khảo khi lựa chọn tinh dầu phù hợp.

Tinh dầu trị ho là cách gọi chung cho các loại sản phẩm tinh dầu chiết xuất từ thực vật thường được dùng để làm dịu một số biểu hiện nhẹ như ho, đau họng, sổ mũi hoặc cảm cúm. Dạng chiết xuất này không tác động như thuốc, mà chủ yếu giúp vùng mũi họng dễ chịu hơn trong thời gian ngắn.

Sở dĩ được dùng trong những trường hợp này là nhờ các hoạt chất dễ bay hơi. Khi tiếp xúc qua mùi hương hoặc thoa ngoài da (sau khi pha loãng), một số hoạt chất giúp sát khuẩn hầu họng, làm loãng dịch tiết, giảm ngứa rát ở cổ họng hoặc tạo cảm giác thông thoáng hơn khi bị nghẹt mũi.

Cũng vì vậy, mỗi loại không chỉ khác nhau ở mùi hương mà còn khác ở loại cây, thành phần hoạt chất và tính ấm – mát. Những yếu tố này quyết định cách dùng phù hợp, nhất là với trẻ nhỏ hoặc người có mũi họng nhạy cảm.

2. 5 loại tinh dầu trị ho phổ biến và đặc tính hỗ trợ

Tinh dầu có thể được dùng theo nhiều cách trong chăm sóc tại nhà, từ xông hơi, khuếch tán đến massage sau khi pha loãng. Nhưng mỗi loại dầu có một cách dùng riêng: có loại thiên về làm ấm, có loại tạo cảm giác thông thoáng, có loại hợp hơn khi cổ họng ngứa rát hoặc mũi đang nghẹt.

2.1. Tinh dầu tràm hỗ trợ ho do lạnh, sổ mũi và vướng đờm

Các đặc tính của tinh dầu tràm được trình bày cùng nhóm biểu hiện phù hợp và lưu ý để tham khảo khi sử dụng.

Tinh dầu tràm được chiết xuất từ lá và cành cây tràm. Theo Y học cổ truyền, tràm có vị cay, tính ấm, thường dùng với mục đích tán hàn, trừ phong, làm ấm phế.

Nhìn từ Y học hiện đại, dầu tràm chứa terpinen-4-ol, α-terpineol, 1,8-cineole (eucalyptol). Các hoạt chất được nhắc đến với vai trò kháng khuẩn, làm dịu niêm mạc mũi họng, tạo hơi ấm, đồng thời làm loãng đờm.

Từ hai góc nhìn trên, dầu tràm thường hợp hơn với nhóm ho do nhiễm lạnh, trong Đông y gọi là thể phong hàn. Người thuộc nhóm này hay ho khan, sổ mũi trong, sợ lạnh, dễ khó chịu khi gặp gió lạnh.

Người có hen suyễn, phế quản nhạy cảm không nên tự dùng thay thuốc điều trị. Nếu thấy ho tăng lên, khò khè, khó thở, cần ngừng lại và hỏi ý kiến bác sĩ.

2.2. Tinh dầu khuynh diệp hỗ trợ ho có đờm và nghẹt mũi

Đặc tính của khuynh diệp được trình bày theo từng thể ho, giúp tham khảo cách sử dụng phù hợp và thận trọng hơn.

Tinh dầu khuynh diệp được chiết xuất chủ yếu từ lá cây bạch đàn (Eucalyptus globulus), nổi bật nhờ hàm lượng 1,8-cineole (eucalyptol) thường ở mức cao. Theo Y học cổ truyền, khuynh diệp có tính ấm, vị cay, thường xuất hiện trong liệu pháp hay các bài xông do nhiễm lạnh.

Nhờ đặc tính này, khuynh diệp thường được dùng trong một số trường hợp sau:

Ngược lại, người hay khô họng, khát nước, ho khan ít đờm, nóng trong người nên thận trọng vì khuynh diệp có xu hướng làm tăng cảm giác khô họng. Với trẻ nhỏ, chỉ nên dùng sản phẩm đã pha loãng phù hợp, tránh để trẻ hít trực tiếp tinh dầu đậm đặc.

2.3. Tinh dầu bạc hà hỗ trợ làm dịu cảm giác ngứa rát cổ họng

Đặc tính tạo cảm giác mát của bạc hà cần đi kèm sử dụng vừa phải, nhất là với người nhạy cảm và trẻ nhỏ.

Tinh dầu bạc hà thường được dùng khi cổ họng ngứa rát, nóng rát, kèm cảm giác khó chịu. Khác với nhóm thảo dược thiên về làm ấm, bạc hà tạo cảm giác mát ở mũi họng nên thường xuất hiện trong sản phẩm xông, hít, liệu pháp hương thơm dành cho người bị cảm lạnh.

Bạc hà dùng để chiết tinh dầu thường lấy từ lá và thân, phổ biến nhất là bạc hà Âu (Peppermint) hoặc bạc hà Á (Cornmint). Trong đó, menthol là hoạt chất nổi bật tạo nên tính mát đặc trưng ở mũi họng. Theo Đông y, thảo dược này có vị cay, tính mát, thường được dùng trong các trường hợp cảm mạo phong nhiệt, đau rát họng.

Người dùng cần tiết chế vì đặc tính mát có thể khiến cổ họng khô hơn. Khi dùng quá đậm đặc, nhiều lần trong ngày, bạc hà dễ gây khô họng, cay rát, khó chịu ở người nhạy cảm. Với trẻ dưới 2 tuổi, không nên sử dụng nguyên chất tiếp xúc gần vùng mặt.

2.4. Tinh dầu gừng hỗ trợ làm ấm khi ho do nhiễm lạnh tại nhà

Tinh dầu gừng cần được pha loãng khi thoa ngoài da để hạn chế nóng rát, kích ứng trong quá trình sử dụng.

Gừng tươi đun cùng mật ong là mẹo dân gian quen thuộc trong nhiều gia đình lúc bị cảm lạnh hoặc ho do nhiễm lạnh.

Với tinh dầu gừng, cách dùng cũng xoay quanh một việc chính: làm ấm nhẹ khi cổ họng khó chịu, vùng cổ ngực lạnh. Dạng này được lấy từ phần củ, với các thành phần như zingiberene, gingerol, shogaol tạo nên mùi cay ấm quen thuộc. Nhìn theo Đông y, gừng có vị cay, tính ấm, quy vào kinh Phế, Tỳ và thường được dùng để điều hòa phế khí.

Vì đây là dạng cô đặc hơn gừng tươi, cách dùng cũng cần cẩn thận hơn.

Khi thoa ngoài da, bạn nên pha loãng trước rồi mới massage vùng cổ, ngực, lưng hoặc lòng bàn chân, đồng thời kết hợp giữ ấm và uống nước ấm. Không nên thoa tinh dầu gừng nguyên chất trực tiếp lên da hoặc dùng quá nhiều vì dễ gây nóng rát, kích ứng, khó chịu.

2.5. Tinh dầu húng chanh hỗ trợ ho nhẹ, nghẹt mũi và đờm

Húng chanh có mùi khá đậm, có thể phối cùng hương nhẹ hơn khi khuếch tán để tạo cảm giác dễ chịu.

Tần dày lá, hay húng chanh, là thảo dược quen thuộc trong nhiều mẹo dân gian làm dịu cơn ho nhẹ. Mùi cay thơm, hơi ấm của lá húng chanh thường gắn với những lúc cổ họng vướng đờm, nghẹt mũi hoặc khó chịu sau cảm lạnh.

Nhìn theo Đông y, tần dày lá có vị cay, tính ấm, thường dùng để hóa đờm và làm dịu cổ họng. Ở góc nhìn hiện đại, carvacrol và thymol là 2 hoạt chất đáng chú ý, thường được nhắc đến nhờ đặc tính kháng khuẩn, kháng viêm, hỗ trợ làm loãng đờm.

Ở dạng tinh dầu, húng chanh không còn là vài lá tươi trong chén hấp, mà là phần mùi và hoạt chất đã được cô đặc hơn. Mùi này khá đậm, hơi hăng nên không phải ai cũng thấy dễ chịu.

Khi dùng máy khuếch tán, nhiều người thường phối thêm các mùi nhẹ hơn như sả chanh hoặc bưởi để hương dịu lại. Một cách phối thường gặp là 2 giọt húng chanh với 3 giọt sả chanh hoặc bưởi.

3. 4 cách dùng tinh dầu trị ho tại nhà đúng cách, an toàn

Sử dụng tinh dầu vừa đủ, đúng cách và dừng lại khi xuất hiện khó chịu hoặc dấu hiệu kích ứng.

Chọn đúng loại mới là bước đầu. Khi dùng tại nhà, điều quan trọng hơn là dùng vừa đủ, đúng cách và biết dừng lại nếu cơ thể thấy khó chịu.

3.1. Khuếch tán tinh dầu trong phòng đúng cách và vừa đủ

Khuếch tán bằng máy hay đèn xông giúp mùi hương lan đều trong không gian sống. Cách này thường được chọn lúc cảm lạnh, nghẹt mũi, hoặc đơn giản là muốn phòng dễ chịu hơn khi nghỉ ngơi.

Bạn nên giữ lượng tinh dầu ở mức vừa phải, khoảng 3-5 giọt cho một phòng có diện tích thông thường. Mỗi lần chỉ nên dùng trong 30-60 phút, không bật liên tục nhiều giờ. Phòng cũng cần có độ thông thoáng nhất định để mùi không bị nồng.

Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, không nên dùng trong phòng nếu chưa xác định rõ độ an toàn của loại đang dùng.

3.2. Xông hơi với tinh dầu đúng cách khi ho và nghẹt mũi

Xông hơi thường được áp dụng khi ho đi kèm nghẹt mũi hoặc vướng đờm. Hơi nước ấm hòa với mùi tinh dầu giúp vùng mũi họng dễ chịu hơn trong thời gian ngắn.

Nhiều người vừa rót nước sôi đã cúi sát mặt xuống xông, vì nghĩ hơi càng mạnh thì càng nhanh thông mũi. Cách này dễ làm rát mặt, cay mắt và tăng nguy cơ bỏng hơi nước. Nên chờ nước nguội bớt, giữ mặt cách hơi nước khoảng 20-30cm và nhắm mắt trong lúc xông.

Nếu đang xông mà thấy chóng mặt, khó thở, ho nhiều hơn, cay mắt hay kích ứng da, nên dừng lại.

3.3. Pha loãng tinh dầu để thoa ngoài da và massage huyệt vị

Ngoài khuếch tán hay xông hơi, nhiều người còn pha loãng tinh dầu để massage vùng cổ, ngực, lưng hoặc lòng bàn chân. Cách dùng này thường đi kèm một số huyệt vị trong Đông y với mục đích tạo cảm giác thư giãn và giúp vùng mũi họng dễ chịu hơn.

Một số vị trí thường được lựa chọn gồm:

Dù thoa ở vị trí nào, tinh dầu cũng cần được pha loãng trước khi sử dụng để hạn chế kích ứng, nóng rát trên da. Không bôi lên vùng da trầy xước, vết thương hở hay các vị trí niêm mạc như mắt, mũi, miệng vì dễ gây khó chịu.

3.4. Kết hợp tinh dầu với thói quen chăm sóc cổ họng tại nhà

Tinh dầu chỉ nên được xem như một phần hỗ trợ trong chăm sóc tại nhà. Muốn dễ chịu hơn, bạn vẫn cần giữ những thói quen tốt cho sức khỏe hô hấp nền như uống nước ấm, giữ ấm vùng cổ và nghỉ ngơi đủ.

Nước ấm giúp họng bớt khô, nhất là khi ho kéo dài hoặc phải ở trong phòng máy lạnh lâu. Độ ẩm không khí cũng cần được giữ ở mức phù hợp để niêm mạc mũi họng không bị khô thêm. Bên cạnh đó, bạn nên hạn chế khói thuốc lá, bụi bẩn, mùi hóa chất và các loại hương liệu quá nồng.

4. Lưu ý an toàn khi dùng tinh dầu hỗ trợ giảm ho tại nhà

Tinh dầu chỉ hỗ trợ chăm sóc tại nhà; nhóm nhạy cảm cần thận trọng và nên thăm khám khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Tinh dầu trị ho chỉ nên được xem là cách chăm sóc tại nhà, không phải lựa chọn phù hợp cho mọi người. Vì là dạng chiết xuất cô đặc từ thực vật, mùi hương thường mạnh hơn lá tươi hay dầu xoa đã pha sẵn; dùng sai cách dễ gây kích ứng.

Một số nhóm cần thận trọng hơn:

Trong quá trình chăm sóc tại nhà, nếu cơn ho kéo dài nhiều ngày không giảm, kèm sốt cao, khó thở, đau ngực, khò khè hay ho ra máu cần đặc biệt lưu ý. Với trẻ nhỏ, các dấu hiệu như bỏ bú, li bì, thở nhanh, tím tái cần được đưa đi khám sớm. Ho tái đi tái lại nhiều lần cũng nên được kiểm tra để xác định nguyên nhân. Lúc đó, xử lý đúng nguyên nhân quan trọng hơn.

5. Tổng kết cách chọn và sử dụng tinh dầu hỗ trợ giảm ho

Tinh dầu trị ho chỉ nên dùng như cách làm dịu tại nhà trong một số trường hợp ho nhẹ, cảm lạnh hoặc nghẹt mũi. Muốn dùng an toàn, bạn cần chọn đúng loại, pha loãng đúng cách và thận trọng nếu thuộc nhóm nhạy cảm.

Đây không phải thuốc chữa ho, không thay thế điều trị y tế. Nếu ho kéo dài, tái đi tái lại, kèm khó thở, đau ngực, khò khè hoặc ho ra máu, nên kiểm tra nguyên nhân thay vì đổi sang loại khác.

Nếu cần thêm giải pháp hỗ trợ chăm sóc hô hấp, bạn có thể tham khảo TPBVSK Thiên Môn Bổ Phổi của Dược Bình Đông để hỗ trợ giảm ho, dịu họng, long đờm do viêm họng, viêm phế quản và hỗ trợ bổ phổi. Sản phẩm không phải thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh; cần đọc kỹ hướng dẫn và dùng đúng liều khuyến nghị.