Thở khò khè là bệnh gì? 5 nhóm nguyên nhân, dấu hiệu nguy hiểm và xử trí

Muốn biết thở khò khè là bệnh gì, trước hết cần nhận ra đây là tiếng rít, đôi khi như tiếng huýt sáo phát ra khi hô hấp và thường rõ hơn khi thở ra. Âm thanh này xuất hiện khi luồng khí đi qua đường thở bị thu hẹp, gần giống tiếng gió lùa qua khe cửa nhỏ. ^[1]

Bản thân tiếng thở bất thường chưa đủ để xác định một bệnh cụ thể. Cần đặt nó trong hoàn cảnh xuất hiện và xem xét những thay đổi đi kèm. Đặc biệt, cần theo dõi kỹ hơn ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, người hút thuốc lá lâu năm và người đã có bệnh nền hô hấp.

1. Thở khò khè: Những biểu hiện cần thăm khám hoặc cấp cứu

Tiếng khò khè là tín hiệu đáng chú ý nếu kéo dài, tái đi tái lại, rõ hơn vào ban đêm hoặc gần sáng. Một số trường hợp khởi phát đột ngột sau khi gặp không khí lạnh, tiếp xúc phấn hoa, lông thú cũng cần được theo dõi. ^[3]

Các biểu hiện đi kèm giúp nhận biết rõ hơn mức độ cần lưu ý. Ho có đờm đặc màu vàng/xanh, kèm sốt cao, tức ngực kéo dài còn gợi ý đến tình trạng viêm nhiễm hoặc tổn thương đường hô hấp nặng hơn bình thường.

Trong lúc theo dõi người bệnh, người chăm sóc có thể tự đặt ra một vài câu hỏi đơn giản để đánh giá tình hình như: Người lớn còn nói được trọn câu không? Với trẻ nhỏ, bé có bỏ bú, tiếng khóc có yếu đi bất thường không?

Đặc biệt, bạn cần đưa người bệnh đi cấp cứu ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu thiếu oxy hoặc suy hô hấp như tím tái ở môi và đầu ngón tay, rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, thở nhanh hổn hển, ngưng thở, lơ mơ, li bì hoặc vật vã do ngạt thở. ^[2]

Khò khè khởi phát đột ngột sau khi ăn thực phẩm lạ, uống thuốc hoặc bị côn trùng đốt cũng cần đặc biệt cảnh giác. Nếu cùng lúc có nổi mề đay, sưng phù mặt hoặc môi,… tổ hợp biểu hiện này có thể liên quan đến phản ứng dị ứng và nghiêm trọng hơn là sốc phản vệ cần được cấp cứu. ^[4]

Tự nghe tiếng thở tại nhà vẫn dễ nhầm tiếng khò khè với tiếng nghẹt mũi, khụt khịt do dịch nhầy đọng ở đường hô hấp trên. Vì vậy, muốn xác định chính xác thở khò khè là bệnh gì, bác sĩ cần trực tiếp thăm khám bằng ống nghe, sau đó cân nhắc X-quang hoặc đo hô hấp ký tùy trường hợp. ^[2]

2. 5 nhóm bệnh lý và nguyên nhân khiến người bệnh thở khò khè

2.1. Hen suyễn và cơ chế khiến hơi thở phát ra tiếng khò khè

Hen suyễn là một trong những bệnh thường được lưu ý ở người có tiếng khò khè tái diễn. Trong cơn hen, cơ trơn phế quản co thắt, niêm mạc phù và tăng tiết dịch cùng lúc khiến đường thở bị thu hẹp. ^[2]

Các phản ứng này giống như một ống dẫn vừa bị bóp nhỏ vừa có thêm dịch nhầy bên trong. Không khí thoát ra khó hơn, tiếng rít vì thế thường nghe rõ ở thì thở ra.

Cơn hen thường rõ hơn vào ban đêm, gần sáng, đôi khi khởi phát sau lúc tiếp xúc với phấn hoa, mạt bụi, lông chó mèo hoặc không khí lạnh. Người bị hen còn có thể thấy nặng ngực, ho khan, đôi lúc khạc đờm trắng dính. ^[3]

2.2. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) gây khò khè kéo dài

Ở người mắc COPD, tiếng khò khè thường kéo dài do đường thở bị viêm mạn, tăng tiết nhầy, trong khi phế nang dần mất tính đàn hồi. Những thay đổi này khiến luồng khí lưu thông khó khăn hơn và dễ tạo ra tiếng khò khè. Bệnh gặp nhiều ở người lớn tuổi, đặc biệt là người có tiền sử hút thuốc lá lâu năm. ^[5]

Cùng với tiếng thở bất thường, ho khạc đờm mạn tính thường rõ hơn vào buổi sáng. Khó thở tăng dần theo thời gian, nhiều người cảm thấy nhanh mệt dù chỉ vận động nhẹ. Nếu hen phế quản thường xuất hiện thành từng cơn, thì các biểu hiện ở COPD tiến triển từ từ và khó hồi phục hoàn toàn. ^[5]

Kiểu ho đờm buổi sáng kéo dài này lại dễ bị xem như chuyện quen thuộc. Vì vậy, bác sĩ thường hỏi kỹ: “Ho khạc đờm buổi sáng đã kéo dài bao lâu, mức độ có tăng dần không?”. Không ít người chỉ đi khám khi khó thở đã trở nên rõ rệt.

2.3. 4 nhóm bệnh viêm đường hô hấp liên quan đến tiếng khò khè

Trong các đợt viêm, dịch nhầy, đờm hoặc mủ tích tụ có thể khiến tiếng khò khè rõ hơn. Mỗi bệnh lý lại có những biểu hiện đi kèm khác nhau, vì vậy cần xem xét đồng thời các triệu chứng này và tiếng thở để có đánh giá đầy đủ hơn.

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, các nhánh phế quản vốn đã rất nhỏ. Một đợt sưng viêm làm lòng phế quản thu hẹp nhanh hơn, từ đó tăng nguy cơ suy hô hấp.

2.4. 3 nguyên nhân gây khò khè ngoài bệnh hô hấp thường gặp

Tiếng khò khè xuất hiện đột ngột chưa đủ để xác định nguyên nhân nằm ở đâu. Cần nhìn lại xem ngay trước đó đã xảy ra chuyện gì.

• Sốc phản vệ: Phản ứng dị ứng toàn thân nghiêm trọng, xảy ra sau khi tiếp xúc với tác nhân gây dị ứng như ăn hải sản, bị ong đốt hoặc tiêm thuốc. Phù nề kèm co thắt cấp làm khó thở nhanh chóng. Lúc này cần được xử trí cấp cứu bằng Epinephrine (Adrenaline) theo chỉ định y tế. ^[4]
• Trào ngược dạ dày thực quản: Acid từ dạ dày trào lên, kích thích niêm mạc phế quản gây ho hoặc khò khè, thường rõ hơn lúc nằm phẳng. ^{[1] [2]}
• Hóc dị vật đường thở: Ở trẻ nhỏ, tiếng thở có thể thay đổi ngay sau khi sặc sữa, hóc hạt, nghẹn đồ chơi nhỏ,… Dị vật mắc tại khí quản hoặc phế quản cản trở luồng khí, cơn ho sặc thường xuất hiện trước rồi tiếng thở trở nên bất thường lúc trẻ cố lấy hơi. ^[2]

2.5. Suy tim và biểu hiện khò khè dễ nhầm với bệnh đường thở

Nghe tiếng khò khè, nhiều người thường nghĩ ngay đến bệnh ở phổi. Tuy nhiên, với người suy tim, đặc biệt suy tim trái, âm thanh này còn xuất hiện khi tim bơm máu kém, khiến máu ứ lại ở phổi. Một số trường hợp có thể tiến triển thành phù phổi cấp hoặc bán cấp.

Máu ứ tại phổi làm dịch từ mạch máu rỉ vào phế nang, phế quản nhỏ, khiến tiếng thở thay đổi và đôi khi là khò khè. Biểu hiện này trên lâm sàng thường được gọi là “hen tim”. Người mắc suy tim còn bị phù chân, khó nằm đầu thấp lúc ngủ, phải kê nhiều gối hoặc ngồi dậy để dễ thở. ^{[2] [1]}

3. 4 hướng xử trí và chăm sóc người có tiếng thở khò khè

3.1. Xử trí ban đầu khi thở khò khè theo mức độ triệu chứng

Các dấu hiệu cấp cứu đã nêu ở Mục 1 cần được ưu tiên trước mọi biện pháp chăm sóc tại nhà. Tím tái, rút lõm lồng ngực, vật vã, lơ mơ hoặc khó thở tăng nhanh là những trường hợp cần đưa đến bệnh viện ngay.

Nếu chưa xuất hiện những biểu hiện trên, trước hết nên hạn chế các yếu tố đang kích thích đường hô hấp. Tránh quạt thổi trực tiếp vào người, điều chỉnh điều hòa khoảng 25-27°C, đưa thú cưng ra khỏi phòng, không để khói thuốc quanh người đang có triệu chứng. Độ ẩm phòng khoảng 40-60% có thể được duy trì bằng máy tạo ẩm hoặc một chậu nước để hạn chế dịch nhầy trong phế quản trở nên đặc hơn.

Với người đã có hen suyễn hoặc COPD, việc xử lý tại nhà cần quay về đúng thuốc đã được bác sĩ kê đơn trước đó. Thuốc xịt cắt cơn hoặc khí dung nên dùng đúng loại, đúng liều và đúng cách đã được hướng dẫn; không tự tăng liều hay thay đổi cách sử dụng. ^[3]

3.2. Trẻ dưới 2 tuổi thở khò khè: Chăm sóc tại nhà thế nào?

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, các nhánh phế quản vốn hẹp nên dịch nhầy, đờm dãi ứ lại cũng làm việc hít thở vất vả hơn. Với trẻ ở độ tuổi này, thao tác chăm sóc càng cần thận trọng và vừa sức.

• Nhỏ nước muối sinh lý: Nhỏ 2-3 giọt nước muối sinh lý NaCl 0,9% vào mỗi bên mũi, chờ dịch nhầy loãng ra rồi làm sạch bằng dụng cụ hút mũi chuyên dụng. ^[7]
• Vỗ rung long đờm: Kỹ thuật này cần được chuyên gia y tế hướng dẫn trước khi thực hiện. Theo cách đang áp dụng, trẻ được vỗ lúc bụng đói, bàn tay khum nhẹ, di chuyển từ vùng lưng dưới hướng lên vai trong khoảng 3-5 phút.
• Chia nhỏ cữ bú hoặc cữ ăn: Chia lượng bú, ăn thành nhiều cữ nhỏ để trẻ đỡ mệt, đồng thời hạn chế sặc và trớ.

3.3. Cách hỗ trợ giảm khò khè ở người lớn và trẻ lớn tại nhà?

Với người lớn và trẻ lớn chưa có dấu hiệu nguy hiểm, nên ưu tiên tư thế dễ thở, làm dịu vùng họng và áp dụng kỹ thuật thở phù hợp.

• Ngồi thẳng hoặc kê cao đầu: Kê thêm 2-3 chiếc gối hoặc ngồi tựa lưng, tránh nằm phẳng. Tư thế này hạn chế dịch tiết ứ lại ở vùng họng, ngực, đồng thời giảm áp lực lên cơ hoành.
• Uống nước ấm với mật ong (không áp dụng cho trẻ dưới 1 tuổi): Nước ấm làm đờm bớt đặc, mật ong làm dịu vùng họng đang bị kích thích.
• Thực hành thở chúm môi: Hít vào chậm bằng mũi khoảng 2 giây, sau đó chúm môi và thở ra khoảng 4 giây. Nhịp thở ra chậm hỗ trợ đưa lượng khí còn tồn đọng ra ngoài. ^[8]

Một cách khác là tận dụng hơi nước ấm để làm loãng dịch nhầy. Cách này có thể giúp giảm cảm giác khó chịu tạm thời.

3.4. 4 nhóm thói quen giúp hạn chế các yếu tố làm nặng khò khè

Với hen suyễn, COPD, bệnh tim mạch hay trào ngược dạ dày, chăm sóc không chỉ diễn ra lúc triệu chứng xuất hiện. Cần duy trì lâu dài những thói quen hằng ngày, từ ăn uống, nghỉ ngơi đến cách hạn chế các tác nhân dễ làm người bệnh khó chịu hơn.

Những ngày cổ họng khó chịu, trà hoa cúc, chanh đào mật ong hoặc lê hấp đường phèn có thể dùng như một cách hỗ trợ làm dịu họng. Các cách này chỉ mang tính hỗ trợ, không thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ.

Nguyên tắc hạn chế tác nhân kích thích vẫn cần được giữ lúc ra ngoài. Ở nơi nhiều bụi, khói hoặc hóa chất có mùi nồng, bạn nên đeo khẩu trang N95 hay KN95 để tăng thêm một lớp che chắn. Thời tiết chuyển mùa cũng cần chú ý giữ ấm vùng cổ ngực.

4. Tổng kết về thở khò khè và giới hạn của chăm sóc tại nhà

Cùng một tiếng khò khè nhưng nguyên nhân và mức độ đáng lưu ý ở mỗi người không giống nhau. Theo dõi diễn tiến thực tế, đặt các biểu hiện đi kèm trong đúng bối cảnh và biết lúc nào cần giao lại cho bác sĩ sẽ hữu ích hơn việc chỉ cố đoán bệnh qua âm thanh.

Sau giai đoạn khó chịu, phần chăm sóc nên được duy trì theo hướng đều đặn và phù hợp với bệnh nền của từng người. Những biện pháp tại nhà chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn các trường hợp kéo dài hoặc tái diễn vẫn cần được theo dõi và xử lý theo hướng dẫn chuyên môn.

Bên cạnh việc hạn chế các tác nhân kích thích và duy trì thói quen sinh hoạt phù hợp, nếu bạn có nhu cầu chăm sóc hô hấp có thể tham khảo Thực phẩm bảo vệ sức khỏe Thiên Môn Bổ Phổi của Dược Bình Đông. Sản phẩm được phát triển từ các thành phần thảo dược giúp bổ phổi, hỗ trợ giảm ho do viêm họng, viêm phế quản. ^{[9] [10]}

>> Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.